DE STAAT, DE JIHAD EN DE ISLAM

De aanslagen in Amerika hebben het Westen met een schok wakker geschud. Iedereen stelt zich dezelfde vragen.

Is dit terrorisme religieus of politiek te verklaren? Hoe groot is de steun in de moslimwereld voor de jihad van Osama bin Laden? En hoe nu verder? M sprak met zes arabisten over de toestand in de wereld.

'Natuurlijk hadden we het zien aankomen, alleen niet op deze immense schaal', zegt Fred Leemhuis na de eerste openingszetten voor een discussie met Nederlandse islamkenners. 'Er is wel degelijk gewaarschuwd, maar het is bekend dat de geheime diensten de publicaties van dit soort extremistische groepen niet meer volgden. We kenden hun omgeving, we kenden hun ideologie. En die propagandavideo van Bin Laden die nu steeds op de televisie wordt getoond, had ik al talloze malen gezien.' Muhammad Masud, islamitisch rechtsgeleerde uit Pakistan, noemt de vraag ironisch. 'Veel mensen hebben gewaarschuwd dat dit iets is wat de hele wereld gaat raken.'

Desondanks waren de specialisten op 11 september net zo geschokt als de nietsvermoedende leken over de omvang en de perfecte organisatie van de aanslagen op het World Trade Center en het Pentagon. Alle zes dachten ze bijna meteen aan Osama bin Laden en zijn Al-Qaeda-netwerk, sommigen dachten ook aan Irak. Hun eerste vrees gold de repercussies die deze wandaad voor de gehele moslimwereld zou hebben. En ze hoopten vurig dat de Amerikanen het hoofd koel zouden houden.

Ze waren allemaal op hun manier met hun vak bezig, toen het nieuws hen bereikte. Iranist Matthijs van den Bos zat in Teheran en constateerde daar dat de meeste Iraniërs net zo verbijsterd waren als hij. 'Dit was puur terrorisme en had volgens hen niets met de islam van doen.' Arabist en koranvertaler Fred Leemhuis volgde het nieuws op Al-Jazira, het onafhankelijke commerciële Arabische televisiestation uit Qatar, dat live met cnn-beelden kwam. 'Het toont hun professionalisme dat ze niet direct met allerlei complottheorieën kwamen zoals gebruikelijk is in het Midden-Oosten. Het commentaar was sober en ook zij kwamen al snel tot de conclusie dat dit waarschijnlijk het werk was van terroristen uit het Midden-Oosten.'

Marcel Kurpershoek, hoogleraar Arabische literatuur, realiseerde zich onmiddellijk dat dit geen precedent heeft in de wereldgeschiedenis. 'Ik heb nog nooit zo'n massale gebeurtenis meegemaakt die zo direct het hart van de moderne wereld heeft geraakt.'

Leo Kwarten, arabist en consultant voor bedrijven die opereren in het Midden-Oosten, hoorde het nieuws tijdens een business briefing voor een klant die in Libië wilde gaan investeren. 'We hadden het net over de stabiliteit van dat land en over het imago van Gadaf?. Mijn klant vroeg meteen of die er achter zat. Gadaf? heeft in de jaren zeventig en tachtig terroristische aanvallen gesteund, maar dit was anders.'

Muhammad Khalid Masud, directeur van het International Institute for the Study of Islam in the Modern World (isim) in Leiden, belde direct met zijn familie in Pakistan. Ook daar veroordeelden de meeste mensen de terreur. 'In Pakistan woedde allang een debat in de pers over Osama bin Laden en de jihad. Mijn voornaamste angst was dat moslims nu het eerste doelwit zouden worden. Ik maakte me meer zorgen over mijn zoon in Canada dan over mijn familie in Pakistan.'

Politicoloog Reinoud Leenders landde kort na de aanslagen op Heathrow. Er waren enorm veel militairen op het vliegveld. 'Ik grapte nog tegen mijn vriendin dat de Tories een staatsgreep hadden gepleegd. Toen we hoorden wat er aan de hand was, hoopte ik vurig dat er geen Palestijnen achter zouden zitten. Dat zou enorme gevolgen hebben voor de meest kwetsbare groep in het Midden-Oosten.'

In de dagen na de aanslag barstte over de hele wereld de discussie los. Ook aan de tafel in De Eetkamer in het Eerste Klas restaurant op het Centraal Station in Amsterdam zijn de zes islamkenners - vijf Nederlanders en een Pakistaan - het over veel vragen niet eens.

Is dit terrorisme religieus of politiek te verklaren? Hoe groot is de steun in de moslimwereld voor de jihad van Osama bin Laden? Hoe moeten we de mentaliteit begrijpen van op het oog goed geïntegreerde moslims die hun leven geven voor de heilige zaak? En hoe nu verder?

Voor Muhammad Masud is één ding duidelijk: deze hele jihad-beweging is gecreëerd door de westerse veiligheidsdiensten. 'Tijdens de Koude Oorlog was de islam de bondgenoot van Amerika tegen het communisme. Religieus geïnspireerde politieke partijen en wetenschappers in Egypte en Pakistan werden ingezet tegen het socialisme. Toen de Sovjet-Unie Afghanistan binnenviel, zijn die groepen militant geworden. Osama bin Laden is een schepping van de Koude Oorlog. En de cia was al met hem bezig, samen met Pakistan.'

Kwarten: 'Ik ben het niet met u eens dat Bin Laden gecreëerd is door het Westen. Het fundamentalisme in het Midden-Oosten komt echt van onderop. Mensen willen al heel lang verandering. Men heeft in de regio zoveel verschillende ideologieën uitgeprobeerd, communisme, kapitalisme, Arabisch nationalisme. Het fundamentalisme is de laatste dertig jaar op stoom gekomen, en nu zitten we met die extremisten in onze maag. Natuurlijk heeft de cia in de Koude Oorlog alle beschikbare krachten gebruikt, kapitalistisch, rechts, fundamentalistisch, maar het hele verschijnsel van fundamentalisme en verzet tegen onrecht is veel ouder, kijk naar Algerije en de fundamentalistische Moslim Broederschap in Egypte. Het is een intern, lokaal verschijnsel.'

Generalisaties over de islam zijn gevaarlijk en zinloos, vindt het gezelschap aan tafel. Toch is het onmogelijk om deze aanslag los te koppelen van de islam. We kunnen er toch niet omheen dat hier sprake is van een religieus gemotiveerde daad?

Leemhuis: 'Terroristen hebben politieke en geen religieuze doeleinden. Om met Von Clausewitz te spreken: oorlog is de voortzetting van de politiek met andere middelen. De ira is wel gemotiveerd door religie, maar haar doel is politiek van aard. Hoe religieus de Talibaan ook is, uiteindelijk wordt ook zij gedreven door politieke doeleinden.'

Leenders: 'Natuurlijk moet je politieke factoren meewegen, maar je kunt de islam er niet buiten houden. Laten we ons concentreren op die moslimbewegingen die religie gebruiken voor hun politieke doeleinden. Daarnaast moeten we de cultuur van het martelaarschap onderzoeken en daarvoor kun je niet om de islamitische teksten heen.'

Kurpershoek: 'De aanslag roept veel vragen op. Als deze mensen hun daad baseren op een islamitische overtuiging, in hoeverre wordt dit standpunt dan door de rest van de moslimwereld gedeeld? We moeten ons ook afvragen wat de historische achtergrond is van de politieke opvattingen van de moslims van nu. De vraag is dus of de ideologie van Bin Ladens netwerk Al-Qaeda terug te vinden is in de rest van de moslimwereld. Dat lijkt me nuttiger dan te zeggen dat het in de islam zit en te denken dat we daarmee een groot raadsel hebben opgelost.'

Leenders: 'De Bin-Laden-groep is begonnen toen een Amerikaanse troepenmacht in Saoedi-Arabië werd gestationeerd tijdens de Golfcrisis van 1990/1991. Dat niet-moslim-troepen bij heilige plaatsen als Mekka en Medina gelegerd werden, was onacceptabel voor Bin Laden. Bovendien vindt hij dat de Amerikanen in Saoedi-Arabië een zwak, repressief en corrupt regime steunen, en daar heeft hij gelijk in.'

Kurpershoek: 'Arabieren hebben een gecompliceerde relatie met het Westen. Ik heb lang in Egypte en Saoedi-Arabië gewoond. In het midden van de 18de eeuw vond in Saoedi-Arabië de Wahabi-revolutie plaats. Mohammed ibn Abd al-Wahhab was een hervormer die een verbond sloot met het koningshuis van Saoed dat hem toestemming gaf om zijn fundamentalistische leer te verspreiden. Hij propageerde de terugkeer naar de eenvoud en zuiverheid van de vroeg-islamitische staat uit de tijd van Mohammed.

'Het wahabisme is nog steeds de heersende ideologie van Saoedi-Arabië. Je moet proberen die denkwereld te begrijpen. Men is ervan overtuigd dat de islam de beste religie is in deze wereld en in het hiernamaals. Dat is wat de koran zegt. De koran is Gods eigen woord en de absolute waarheid.

'Maar de lokale bevolking ziet op de televisie de rijkdom van het Westen en vraagt zich dus af: als de islam werkelijk de beste godsdienst is, hoe komt het dan dat de Arabische wereld op politiek, militair en economisch vlak zo achtergebleven is? Zo worden de leugens van de machthebbers ontmaskerd. Het volk denkt: wíj zijn goede moslims, we vasten, gaan braaf op pelgrimstocht, aan óns kan het dus niet liggen. Dan moet het wel de schuld van onze regeringen zijn.

Die tolereren geen democratie, de heersende elite is heel rijk en werkt nauw samen met westerse staten zoals de vs.

'Voeg dat bij hun visie op het conflict tussen Israël en Palestina.

Bin Laden spreekt van een internationale jihad tegen de joden en de kruisvaarders. Volgens de koran zijn de joden de grootste vijand van de moslims, dus is Israël het instrument tegen de islam en zo is de cirkel rond.

'Het is een mythe en nu hebben we een aantal extremisten die deze mythe tot zijn uiterste idiote consequentie doorvoeren. De meeste moslims zijn het hier dan wel niet mee eens, maar er zijn een heleboel 'Bin Lakins', oftewel de 'Bin-ja-maars'. Zo noemt men in het Midden-Oosten met een woordspeling de mensen die zeggen: ja, natuurlijk veroordelen we deze aanslag, maar... en dat komt die hele mythe op de proppen.'

Maar als de moslims het Westen veroordelen, wat is dan hun alternatief? Bestaat er een ideale moslimstaat, wat zijn hun heilige idealen?

Kunnen we samenleven zonder elkaar lastig te vallen?

Kurpershoek: 'Volgens de Wahabi-ideologie was de pure islam de staat in Medina, die in 622 na Christus werd gesticht door de profeet Mohammed. Men noemt dat de periode van de vier rechtgeleide

Kaliefen. Het was een simpele staat die bestierd werd volgens de regels van de Openbaring (de koran) en de sunna, de handelingen

van de Profeet. Die staat eindigde met de scheiding tussen sunniten en shi'ieten.'

Masud: 'In de periode na de dood van Mohammed ontstonden er direct grote meningsverschillen. De Profeet had geen instructies achtergelaten. Het gevolg was dat men ging experimenteren met verschillende implementaties van de islam. De ulama, de rechtsgeleerden, die hebben geschreven over de ideale moslimstaat, waren voornamelijk bezig met het rechtvaardigen van wat er al was. De fundamentalisten van nu zien in die rechtvaardiging hun ideale staat.

'Sommigen zeggen dat de ideale islamitische staat seculier moet zijn, anderen willen een monarchie of juist een democratisch systeem.

Er is geen consensus. Maar de invoering van westerse democratische modellen is nergens in het Midden-Oosten geslaagd te noemen. De meeste moslimstaten werden dictaturen, corrupt, zonder vrijheid van meningsuiting. Men noemt dat wel het falen van de politieke islam. De fundamentalisten hebben genoeg van de moderne islamitische regeringen die ze beschouwen als een voortzetting van het westerse kolonialisme. Ze willen terug naar een zuiver islamitische oplossing. Maar er bestaat volgens mij geen ideale islamitische staat. Het Talibaan-regime is een vreselijk voorbeeld.'

Van den Bos: 'Volgens mij is Iran op dit moment de meest succesvolle islamitische staat. Je moet het in zijn regionale context bekijken: welk land in die regio is op dit moment democratischer dan Iran? Er worden lokale verkiezingen gehouden, er is een redelijk functionerend parlement en de corrupte praktijken van functionarissen worden in het openbaar aan de kaak gesteld. Er zijn natuurlijk ook dingen die niet openlijk kunnen worden besproken. Dat heeft te maken met het tweeslachtige karakter van Iran. Het land is democratisch en theocratisch tegelijkertijd. Toch is er sprake van een min of meer functionerende democratie. De deelname van vrouwen aan de maatschappij is groot. Maar het paradoxale van de situatie is: hoe verder Iran zich ontwikkelt, hoe minder islamitisch het land wordt.'

Maar is de meest succesvolle islamitische staat op dit moment dan werkelijk een theocratische staat met democratische trekjes?

Kwarten: 'In Iran hebben ze gekozen voor een duaal systeem.

Er zijn verkiezingen en is er een gekozen parlement dat wetten

aanneemt. Maar tegelijkertijd hebben we te maken met de Hoeders van de Grondwet, die de nieuwe wetten controleren op hun islamitische kwaliteit. De soevereiniteit ligt dus zowel bij het volk als

bij God, en dit hebben ze op een of andere manier weten te verenigen. Volgens sommige moslims is dit niet de juiste toepassing van het islamitische recht. Overigens is Iran een uniek geval:

het is een shi'itische staat, terwijl de meeste moslimstaten sunnitisch zijn.'

Kurpershoek: 'Maar waarom wringen wij ons toch in allemaal bochten om de islam met moderniteit te combineren? Ik heb een veel radicaler standpunt: voor mij is de ideale islam-staat Turkije, met een scheiding tussen religie en staat. Dat gaat nog steeds met horten en stoten, maar het lost een hoop van de problemen op.

Het blijft erg moeilijk om de staat te verenigen met het islamitische recht. In sommige staten is de sharia de belangrijkste of zelfs bron van wetgeving. Daarbij vergeleken mag Iran dan misschien een gematigd land zijn, maar de mensenrechten worden er geschonden. Dit is moeilijk te verenigen met de westerse politieke idealen.'

Leemhuis: 'De scheiding tussen staat en religie is een oude discussie in de moslimwereld. Ik lees nu met mijn studenten het boek De toekomst van de cultuur in Egypte, van de Egyptische auteur Taha Husein. Dat dateert uit 1938. Volgens Husein kon de islam een belangrijke rol blijven vervullen in de maatschappij, maar niet in het politieke systeem. De islamitische staten moeten de westerse regeringsvormen uitproberen. Destijds werd hij fel aangevallen door de ideologen van het fundamentalisme, onder meer door een sjeik die later door president Nasser is geëxecuteerd. Het bizarre is nu dat het vandaag de dag in Egypte gevaarlijk is te zeggen wat in de jaren dertig wel mogelijk was. Nu zouden fundamentalisten roepen dat Husein de doodstraf zou moeten krijgen.'

Kurpershoek: 'Veel staten in het Midden-Oosten doen me qua organisatie denken aan de periode van de Mamelukken (heerserskaste in Egypte, van 1250 tot 1517 - red.) De Mamelukken - het Arabische woord mamluk betekent 'slaaf' - waren een dynastie van slaven, het waren huursoldaten van buiten die waren ingehuurd om de macht te beschermen. In die Mamelukken-periode had je een heersende klasse die het land strategisch en economisch controleerde met een groot staatsapparaat en een monopolie op de relaties met andere staten. Je ziet dat nog verzinnebeeld in de oude citadel van Kairo. Maar buiten dat fort leefde de grote massa van het gewone volk volgens hun eigen tradities en religieuze overtuigingen.

'Eigenlijk is dat nog steeds de situatie. I' Egypte houdt de regering zich voornamelijk bezig met de controle op de economie, maar kwesties als onderwijs of sociale voorzieningen worden gedelegeerd aan de religieuze leiders, die worden gefinancierd door de regering. Dat is de voedingsbodem geworden voor het fundamentalisme. Ook de controle over de extremisten, die in Egypte de afgelopen 25 jaar heel actief zijn geweest, is door de overheid grotendeels overgelaten aan de religieuze leiders. Zolang die erin slaagden de maatschappij in een soort religieuze gemoedstoestand onder te dompelen, maar tegelijkertijd de extremisten onder controle te houden, was de regering tevreden. 'Maar zo lopen ze weg voor de discussie hoe de islam te combineren valt met de moderniteit. Het gevolg is dat verlichte intellectuelen het land moeten verlaten, omdat de regering niet in staat is hun leven te beschermen. Neem de Egyptische korangeleerde Nasr Abu Zaid, die de koran iets te modern interpreteerde. Hij stelde dat elke religie moet worden bezien in het perspectief van zijn historische tijd. Het religieuze establishment verklaarde hem tot afvallige moslim en decre- teerde dat hij moest scheiden van zijn vrouw. Ze moesten het land ontvluchten.

'Zolang zelfs dit soort discussies verboden zijn, ben ik erg sceptisch over een modernisering van de islam. De meeste westerlingen denken bij een islamitische staat aan zweepslagen in het openbaar, het afhakken van handen, steniging van overspelige vrouwen, een achtergestelde positie voor vrouwen en een tweederangs status voor andere religies. Laat ik het zo zeggen: de staten die zich als islamitisch presenteren, hebben tot nu toe weinig gedaan om onze vooroordelen weg te nemen.'

Masud: 'Ook in Pakistan worstelen we met de religieuze politieke partijen. Tijdens het bewind van generaal Zia ul Haq was het onderwijs te duur geworden voor de gewone mensen. Toen zijn de geestelijken in dat vacuüm gesprongen. In die periode zijn de medressahs, de religieuze scholen, verduizendvoudigd. Niet alleen de lessen zijn gratis, ze leveren ook boeken, kleren en voedsel. Via de clerus ontstaat zo de steun voor die jihad-groepen.'

Dus als de islamitische regeringen het fundamentalisme willen bestrijden, dan moeten ze eindelijk eens zelf die sociale zorg, onderwijs, gezondheidszorg op poten zetten?

Kurpershoek: 'Ja. maar dat vereist een complete ideologische contrarevolutie. Het zal heel wat tijd kosten voordat regeringen verandering kunnen brengen in deze situatie. En daarvoor zijn nu juist die verlichte mensen nodig over wie we het net hadden en die nu te bang zijn om zich te uiten.'

Leemhuis: 'Inderdaad gebruikten de Mamelukken de godsdienst om de maatschappij koest te houden. Maar er is één belangrijk verschil met nu: de Mamelukken kregen destijds geen hulp van buitenaf, terwijl landen als Egypte nu actief worden gesteund, door het imf en de vs. Dit is de paradox: aan de ene kant ondersteunt het Westen de Arabische regimes van de hedendaagse Mamelukken, die het publiek koest houden maar die niet geïnteresseerd zijn in sociale ontwikkeling. Tegelijkertijd steunt de westerse academische wereld verlichte geesten als Abu Zaid, die tegen de conservatieve politiek van hun regeringen zijn. Wij vinden dat deze mensen aan onze kant staan, maar zij zijn niet in staat hun opinies te uiten in hun eigen land door toedoen van de islamitische regeringen, die weer gesteund worden door het Westen.'

Maar wat moeten we dan doen? Moeten we gewoon onze handen van het Midden-Oosten aftrekken en ze hun eigen fundamentalistische revolutie laten uitvechten?

Kwarten: 'Het Westen heeft de afgelopen twintig jaar hard geprobeerd de fundamentalisten ervan te weerhouden de macht over te nemen. Neem bijvoorbeeld het fis in Algerije, dat in 1991 de verkiezingen dreigde te winnen. Het Algerijnse leger heeft die machtsovername toen met steun van het Westen gedwarsboomd. Europa is altijd bang geweest voor een domino-effect, waardoor we uiteindelijk omringd zullen zijn door een groep anti-westerse staten.

'Maar ik denk dat je, als de fundamentalisten de macht overnemen, zoals in Iran, slechts een korte periode krijgt van felle anti-Amerikaanse emoties. Na verloop van tijd zullen de fundamentalisten zich realiseren dat ze verantwoordelijkheid moeten nemen voor de bevolking en dan zullen ze oplossingen moeten vinden voor hun eigen maatschappelijke problemen. Neem de fundamentalisten in Soedan, zij wilden in 1989 de jihad introduceren, maar ze kwamen er al snel achter dat dit geen praktische oplossing was voor hun problemen.'

Leenders: 'Ik ben het hier helemaal niet mee eens. Dit is een kwestie van normen en waarden. Ik wil niet in de positie verkeren dat ik tegen mijn moslimvrienden moet zeggen: jullie moeten je maar door een paar jaar theocratisch fascisme heenbijten en daarna komt het allemaal wel goed! Dat is pas paternalistisch! Ik heb maar één ding te zeggen tegen westerse beleidsmakers: als jullie democratie tot principe van jullie buitenlands beleid maken, wees dan consistent en vermijd die dubbele moraal! Als Rusland nu deel uitmaakt van de coalitie tegen het terrorisme, moeten we in ruil daarvoor dan ons mond houden over Tsjetsjenië?'

Kurpershoek: 'Het zou natuurlijk prachtig zijn als we die dubbele moraal konden vermijden, maar zowel moslim- als westerse staten hebben hun eigen belangen waardoor ze nooit geheel consistent zijn.'

Leemhuis: 'Er is nog iets anders: ook de islamitische regeringen willen het fundamentalisme in hun eigen land bestrijden als het te gewelddadig wordt, want dan wordt het een bedreiging voor hun voortbestaan. Ze hebben daar twee methoden voor bedacht: extreem geweld toepassen, zoals in Egypte in de jaren zeventig. Toen was het land een militair fort en werden duizenden extremisten vermoord of opgesloten. De andere manier om de bevolking stil te houden, is gebruikmaken van het religieus establishment.'

Strijden fundamentalisten dan eigenlijk voor meer democratie?

Leemhuis: 'In ieder geval een deel van de islamisten (fundamentalisten) streeft naar een soort van democratie. Maar ik ben bang dat ze de democratie zullen afschaffen, zodra ze de macht met democratische middelen hebben verworven.'

Kwarten: 'En dan zullen ze een soort islamitische democratie proberen in te voeren, geen meerpartijensysteem, maar iets anders, zoals ze bijvoorbeeld hebben gedaan in Soedan of Iran. Als ze dan door dat stadium heen zijn, krijgt de bevolking vanzelf genoeg van de mullahs. Het levert immers geen werkelijke democratie op. Uiteindelijk zijn het gewoon mensen zoals jij en ik, die een baan, een inkomen en een beetje vrijheid willen.'

Masud: 'Maar ook de westerse regeringen volgen lang niet altijd de universele waarden. Ze hebben ook andere belangen. We moeten ophouden het Westen de beschaafde wereld te noemen. In de wereldgeschiedenis hebben alle naties naar beschaving toegewerkt. Ook de idealen van de westerse democratieën zijn nog steeds in ontwikkeling. De moslimwereld ontwikkelt zich op haar eigen manier. Het Westen moet niet zo'n belerende toon aanslaan door steeds de nadruk te leggen op de parlementaire democratie of gekozen regeringen. Er zijn meer definities van de democratie dan de Engelse of Amerikaanse variant.'

Kurpershoek: 'In de praktijk stellen alle regeringen, wat hun principes ook zijn, hun nationaal belang voorop. Je kunt natuurlijk de culturele en ideologische factor niet veronachtzamen. De mensen die naar Afghanistan gingen om tegen de Sovjet-Unie te vechten, werden opgeleid door de ulama, het religieuze establishment. Hun idealisme - ze gingen vechten voor een nobele zaak - spoorde op dat moment met de nationale belangen van Amerika en Saoedi-Arabië. Die jihad buiten de deur was bovendien een handige uitlaatklep voor Saoedi-Arabië. De situatie is nu veranderd en de vraag is wat dat in het land zelf voor gevolgen zal hebben.'

Wat is de les die de islamitische regeringen trekken uit deze aanslagen?

Masud: 'In Pakistan was al een discussie gaande over het terrorisme. Generaal Pervez Musharraf was persoonlijk betrokken bij het conflict rond de afscheidingsbeweging van de deelstaat Kashmir (betwist door India en Pakistan - red.), dat de aanleiding was voor zijn militaire coup. Je zou dus verwachten dat hij de kant zou kiezen van de jihad-groepen, die actief waren in die afscheidingsbeweging.

'Maar zodra hij aan de macht kwam, begon hij met ze te polemiseren en een paar maanden geleden heeft hij ze verboden. Hij verbood ze ook geld in te zamelen en hij was al vóór deze aanval betrokken bij de onderhandelingen van de vs met de Talibaan over uitlevering van Bin Laden. Generaal Mahmoud, voormalig chef van de veiligheidsdienst van het Pakistaanse leger, was op het moment van de aanslag in Washington en zou op 12 september een ontmoeting hebben met de cia om te praten over een strategie tegen Bin Laden. Het staat dus buiten kijf dat Musharraf zich al vóór de aanslagen bewust was van het gevaar van deze extremisten. Overigens is Mahmoud inmiddels door Musharraf aan de kant gezet.

'Maar ook in de publieke opinie was er sinds de atoomproeven in Pakistan al een debat aan de gang of de jihad nog wel in overeenstemming was met de islam. Als je atoomwapens hebt, gelden de islamitische leerstellingen over de jihad niet meer, want we hebben het hier over totale destructie. Daarom stelden mensen zich de vraag of de jihad niet moest worden geherdefinieerd, of er geen inperking van de oorlogsinspanning moest komen.'

Is het einde van de grote ideologieën de oorzaak van de toename van het fundamentalisme?

Kwarten: 'De vorm is veranderd. Vóór de invasie van Saddam Hussein in Koeweit waren er al spanningen in verschillende landen. Door het ontstaan van de Nieuwe Wereld Orde nam de druk toe.

De vs wilden bij de Golfoorlog duidelijk maken wie voor en wie tegen was. Zij die vóór de vs waren en tegen Saddam werden later door Amerika gesteund.

'In Algerije won het fundamentalistische fis in 1991 bijna de verkiezingen. Hun machtsovername werd gestopt door het leger, met steun van het Westen. En in Egypte werden de fundamentalisten gedwongen een vredesverdrag met de regering te gesluiten. Ze hadden dus in eigen land weinig manoeuvreerruimte meer. Hun volgende stap was zoeken naar manieren om internationaal te gaan samenwerken. Zo ontstond Al-Qaeda. Toen kwamen ze tot de conclusie dat ze één gemeenschappelijke vijand hadden: de Verenigde Staten. Dat land steunde immers alle regimes die zij bestreden.'

Kurpershoek: 'De derde weg is altijd onderdeel geweest van de ideologie van de radicale politieke islamitische groepen: niet het Westen, met zijn kapitalisme, niet het Oosten, met zijn communisme. In interviews zegt Bin Laden dat hij, uitsluitend gewapend met het geloof, al één supermacht heeft verslagen: de jihad in Afghanistan veroorzaakte het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Nu wil hij hetzelfde doen met de vs. Ook de vs zal door een vreselijke slag uiteenvallen. Het is een mythe, een propagandaverhaal.'

Denken de fundamentalisten nu dat ze met deze aanslagen zeer succesvol zijn geweest?

Van den Bos: 'De enige regio waar het islamisme sinds de Golfoorlog is gegroeid, is Centraal-Azië, maar dat had te maken met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. In Centraal-Aziatische staten als Oezbekistan en Tadzjikistan leek de islam het enige overgebleven voertuig voor een nieuwe, postcommunistische nationale identiteit. Maar ook al waren er in alle vijf Centraal-Aziatische republieken fundamentalistische partijen actief en woedde er in Tadzjikistan een oorlog met fundamentalistische trekjes, de Islamitische Republiek Partij in Tadzjikistan is nu veranderd in een min of meer normale politieke partij. Het lijkt dus alsof het fundamentalisme op de terugtocht is.'

Kurpershoek: 'Ik ben er niet zo zeker van dat het fundamentalisme om zeep zal worden geholpen. Maar er is op dit moment wel een groot verschil met de Golfoorlog die destijds de Arabische wereld in twee kampen verdeelde - de ene helft steunde Irak, de andere kant steunde Koeweit en Amerika. Nu worden álle regeringen geconfronteerd met dezelfde dreiging tegen hun regimes. Er zijn geen twee kampen, er is nu een gezamenlijk probleem.'

Masud: 'Dat ben ik met u eens. De terroristische aanval op de Verenigde Staten dwingt invloedrijke mensen, zoals de islamitische theoloog Yusuf Al-Qaradawi, die een voorstander was van de jihad, zich af te vragen of dit nog steun verdient. Hij spreekt op de Arabische zender Al-Jazira over het herinterpreteren van de jihad, en of het wel geoorloofd is onschuldige mensen slachtoffer te laten worden van dit soort acties.'

Leenders: 'Zelfs bij de Libanese Hezbollah is deze discussie gaande. Op de dag na de aanslag werd die op hun website niet eens vermeld. Blijkbaar hadden ze verschil van mening over de vraag hoe deze vorm van jihad moet worden beoordeeld. Ze kwamen pas later naar buiten met een officiële veroordeling.'

Leemhuis: 'Als je naar commentaren van de fundamentalisten luistert en hun websites bekijkt, merk je dat ze de schaal van de aanslag te groot vinden. Een gebouw met zo'n 300 tot 500 mensen zou in hun ogen nog wel gerechtvaardigd kunnen worden, maar dit is zo belachelijk en groot dat dit niet juist kan zijn. Dit is massamoord, niet jihad. Ook de jihad kent zijn proportionaliteit. Mensen die handelen volgens de officiële doctrine van de agressieve jihad, moeten een hele set regels opvolgen: hun acties mogen de grenzen van wat normaal is in een oorlog niet overschrijden, en de vijand moet worden opgeroepen zich tot de islam te bekeren. Het is duidelijk dat de groep rond Bin Laden zich niet aan die regels houdt.'

Kan Bin Laden het fundamentalisme in de moslimwereld aanwakkeren, of is hier veeleer sprake van een scenario zoals we bij de Rote Armee Fraktion hebben gezien? Een extremistische organisatie die zo gewelddadig wordt dat zij zichzelf opblaast? Zal de hele moslimwereld zich aaneensluiten tegen dit grotere kwaad?

Kwarten: 'Een van de gevaren is dat sommige regeringen in het Midden-Oosten nu carte blanche hebben van de Verenigde Staten en het Westen om de oppositie nog sterker te onderdrukken dan al het geval was. Op die manier creëren ze meer vijanden en meer Bin Ladens.' Leemhuis: 'Als je de Bin Ladens werkelijk te pakken wilt krijgen, dan moeten er een heleboel financiële maatregelen genomen worden. Dat er in Egypte geen extremisten meer zijn, komt doordat de overheid vanaf 1992 hun financiële kanalen heeft drooggelegd.'

Blijkbaar maken fanatici geen onderscheid tussen massamoord en jihad. Hoe moeten wij die martelarencultus begrijpen? Als het martelaarschap onlosmakelijk is verbonden met de islam, zullen dit soort terroristische acties toch moeilijk te bestrijden zijn?

Masud: 'Martelaarschap is helemaal geen religieuze kwestie. Het maakt net zo goed deel uit van andere ideologische stromingen. Het argument dat je na je dood een beter leven zult hebben, bestaat in een andere variant bij seculiere bewegingen: je offert je leven voor een betere wereld. In de afgelopen decennia hebben meer terroristische aanslagen plaatsgevonden in Latijns Amerika dan elders. En vergeet de moord op Rajiv Gandhi of de Tamils in Sri Lanka niet.'

Leemhuis: 'Martelaren bestaan natuurlijk in alle godsdiensten, maar dat is niet hetzelfde als zelfmoord plegen. eat staat ook absoluut niet in de koran voorgeschreven en alle religieuze leiders veroordelen het. Maar sinds het Palestijns-Israëlische conflict worden de families van martelaren financieel opgevangen.'

Kwarten: 'De beweegredenen zijn soms rationeel van aard. Een martelaar in de familie geeft status. Het is op het moment mode. Ik heb in de Gazastrook en Soedan gesproken met huilende maar trotse vaders die hun zonen waren kwijtgeraakt in de strijd tegen Israël of in de heilige oorlog in het zuiden van Soedan.'

Kurpershoek: 'Maar veel van de mensen die bij die aanslagen betrokken zijn, komen uit streken waar helemaal geen oorlog is! Voor hen bestaat er geen directe oorzaak of aanleiding om wraak te nemen en dat vind ik een van de onbegrijpelijkste dingen. Je hebt vier vliegtuigen met in elk vliegtuig vier terroristen die in Amerika woonden, naar bars gingen, vriendinnen hadden. Ze wisten zeker dat ze zouden sterven en niet eentje heeft er slappe knieën gekregen!'

Hoe verklaar je dat?

Kwarten: 'Het heeft te maken met zingeving. Martelaarschap geeft betekenis aan het leven. Het is het antwoord op de vraag: waartoe zijn wij op aarde? Het is een filosofische kwestie en het antwoord is te vinden bij God. Maar toch blijf je je afvragen hoe die mensen zichzelf kunnen opblazen, na al die jaren in het Westen te hebben gewoond.

Ik heb gesprekken gevoerd met fundamentalistische leiders, die me zeiden dat ze in het Westen pas écht moslim zijn geworden. Ze gingen naar bars, dronken alcohol en ondanks alle westerse verleidingen zoals vrouwen, hoge salarissen en dikke banen kozen ze er uiteindelijk toch voor om goed moslim te zijn. Het is een kwestie van hoe sterk ben ik?'

Leemhuis: 'En ze worden de helden van de Arabische wereld. Er is na de aanslagen een document van vijf pagina's gevonden waaruit blijkt dat de terroristen geloofden dat zij de instrumenten van God waren, die de apocalyps moesten veroorzaken.'

Kurpershoek: 'Toch vind ik het onvoorstelbaar. Ook in het jodendom en christendom bestaan groepen die vurig hopen op de apocalyps, maar zij plegen niet zulke grootschalige aanvallen.'

Van den Bos: 'Ik las een tijdje terug een polemiek tussen de groot-mufti van Saoedi-Arabië en de sjeik van Al Azhar (de belangrijkste religieuze universiteit in Kairo - red.) met betrekking tot zelfmoordacties. De sjeik zei dat hij zulke acties steunt als ze gericht zijn tegen Israëlische soldaten. Dat toont toch wel aan dat er officiële steun bestaat voor dit soort ideeën.'

Masud: 'Zo'n houding is walgelijk, maar als je het wilt begrijpen, moet je je realiseren dat zij de terroristische strijd zien als een oorlog. Op school kregen wij vroeger een gedicht te lezen over een militaire brigade van honderd man die naar het front werd gestuurd, in de wetenschap dat ze een wisse dood tegemoet gingen. Dat is heroïek. Verplaats hun strijd in een oorlogsscenario en die mensen worden helden. Maar we moeten zoeken naar de oorzaken van hun frustraties. Een van die oorzaken is in ieder geval de frustratie over de Amerikaanse politiek die elke vredespoging in het Midden-Oosten heeft geblokkeerd.'

Hoe ziet de toekomst er nu uit?

Kwarten: 'Ik ken in Londen een aantal radicale sjeiks, zoals Abu Hamza en Omar Bakri. Ze zijn hun eigen land ontvlucht en hebben politiek asiel gevraagd in Engeland. Die mensen zijn omringd door jonge jongens die geen enkele hoop meer hebben in het leven en overduidelijk bereid zijn hun leven voor hun sponsors te geven. Die sjeiks vertelden me al anderhalf jaar geleden dat ze uit waren op een ontwrichting van de Westerse én de islamitische samenlevingen. Zij willen dat beide beschavingen tegenover elkaar komen te staan en dat de westerse maatschappij zich zal opsplitsen tussen de moslims en de rest. Mensen als Abu Hamza zijn heel blij met de terroristische aanslagen, maar vooral ook met de aanvallen daarna op bijvoorbeeld moskeeën in Nederland.'

Leenders: 'Ik vraag me af of we ons wel moeten richten op de uitspraken van die twee. Zelfs onder de meer gewelddadige moslims zijn er maar weinig die hen serieus nemen. De enige reden waarom die heren door de media worden geciteerd, is dat ze belachelijke uitspraken doen.'

Leemhuis: 'Je zou een parallel met de Rote Armee Fraktion kunnen trekken. Hoe gewelddadiger deze groep werd, hoe minder steun ze kregen en hoe meer ze zich van de samenleving vervreemdden. Ik denk dat deze fundamentalistische bewegingen hetzelfde lot is beschoren.'

Kurpershoek: 'De situatie is nu als volgt: aan de ene kant hebben we populaire en invloedrijke Arabische denkers, zoals de islamitische theoloog Yusuf Al-Qaradawi, die zich uitspreken tegen dit extremisme. Aan de andere kant staan radicalen als sjeik Abu Hamza, die een botsing der beschavingen willen forceren. We moeten van de gelegenheid gebruikmaken om deze gewelddadige extremisten te isoleren van de rest van de moslimwereld. Dan kunnen we met ze afrekenen. Maar het is niet genoeg om leiders als Bin Laden te doden of in de gevangenis te stoppen, want dan blijven ze helden. In plaats daarvan moet hun geloofwaardigheid worden gebroken. Daarvoor hebben we mensen nodig die binnen de moslimwereld gezag hebben en oppositie kunnen voeren tegen dit soort leiders.'

Wat staat ons te doen?

Masud: 'Het is hoog tijd dat de scheidslijn tussen Oost en West wordt opgeheven. Het echte gevecht speelt zich af tussen de rede, de emotie en het geweld. Het Westen moet zijn universele waarden delen met anderen en zich openstellen voor echte samenwerking met de moslimwereld.'

Kurpershoek: 'Ik denk dat we met de islamitische wereld moeten samenwerken om deze extremisten te isoleren met de meest zinnige middelen die we maar kunnen bedenken.'

Maar zal de aanval op Afghanistan de islamitische wereld niet juist verder van ons vervreemden?

Leenders: 'De relaties tussen het Westen en de islamitische wereld zullen zeker verslechteren en het wantrouwen in de moslimwereld zal alleen maar toenemen. De oorspronkelijke verontwaardiging over de terroristische aanvallen op de vs wordt nu snel overschaduwd door het nieuws over burgerslachtoffers in Afghanistan. Maar wat ik veel belangrijker vind, is dat er wordt gezocht naar een antwoord op de vraag waarom Afghanistan een toevluchtsoord is geworden voor mensen als Osama bin Laden. En als het Talibaan-regime uiteenvalt, vind ik dat de vs moreel verplicht zijn om met behulp van de Verenigde Naties een nieuwe regering in Afghanistan op te bouwen. Eigenlijk zijn we terug bij af. Nadat de Russen uit Afghanistan waren vertrokken, is Amerika ook al eens voor het probleem weggelopen. Maar ik vraag me af of de regering van Bush zich zal bezighouden met de opbouw van een nieuwe Afghaanse natie.'

Leemhuis: 'Ik verwacht niet dat we verder van de islamitische wereld zullen vervreemden. Na de eerste bombardementen heeft het Talibaan-regime Bin Laden aangespoord om ook binnen Afghanistan de jihad te voeren. Dat betekent dat de Talibaan in paniek raken, omdat hun oproep tot jihad niet wordt overgenomen door de rest van de moslimwereld. Ik verwacht dat het in de toekomst ook niet anders zal zijn, tenzij er veel burgerslachtoffers vallen.'

Masud: 'Ik ben erg tegen die bombardementen. Als ze te lang duren, kunnen ze ernstige repercussies hebben voor het regime van Musharraf. Een korte militaire actie is beheersbaar voor de regeringen in de regio, maar hoe langer het duurt, hoe gevaarlijker het wordt. Ik vond het onverstandig van de Amerikanen dat ze het laatste aanbod van de Talibaan om te onderhandelen hebben afgewezen. Ik denk dat de Talibaan zich op dat moment realiseerden dat hun situatie hopeloos was. Nu hebben ze geen alternatief meer en worden ze in elkaars armen gedreven. We moeten koste wat kost een situatie vermijden dat de moslims tegenover de rest van de wereld komen te staan.'

Kurpershoek: 'Het hangt er helemaal van af hoe deze oorlog verder wordt aangepakt. Zolang we maar goed duidelijk weten te maken dat het doelwit terroristen als Bin Laden zijn en niet de islam, zie ik geen gevaar. De Bin Ladens en hun medestanders zullen er alles aan doen om de wereld ervan te overtuigen dat de islam wel degelijk het doelwit is. Het is daarom van het grootste belang om de steun te zoeken van de gematigde mensen in de regio. Dat is niet zo vanzelfsprekend en gemakkelijk als het klinkt. Eén ding staat vast: deze oorlog zal de wereld veranderen.' M

Rosan Hollak is medewerker van M Magazine.

Laura Starink is redacteur van NRC Handelsblad.

Leo Hol is freelance fotograaf.

Leo van Velzen is fotograaf van NRC Handelsblad.

Met dank aan: Prof. dr. J.J. Witkam, curator van de Oriëntaalse Collectie van de Universiteitsbibliotheek Leiden.

[streamliners] 'Ik maakte me na de aanslagen meer zorgen over mijn zoon in Canada dan over mijn familie in Pakistan.'

'De meeste westerlingen denken bij een islamitische staat aan zweepslagen in het openbaar, het afhakken van handen en steniging van overspelige vrouwen.'

'Ik wil niet tegen mijn moslimvrienden zeggen: jullie moeten je maar door een paar jaar theocratisch fascisme heenbijten en dan komt het allemaal wel goed.'

'Als je atoomwapens hebt, gelden de islamitische leerstellingen over de jihad niet meer, want we hebben het hier over totale destructie.'

'Ik heb gesprekken gevoerd met fundamentalistische leiders, die me zeiden dat ze in het Westen pas écht moslim zijn geworden.'

'Het is niet genoeg om leiders als Bin Laden te doden of in de gevangenis te stoppen, want dan blijven ze helden. Hun geloofwaardigheid moet worden gebroken.'

    • Rosan Hollak En Laura Starink