Christus in Lascaux

In het midden een vogeltje op een stok en een mannetje (met een soort vogelkop èn een erectie) dat achterwaarts lijkt te vallen, rechts een soort speer en een bizon die zijn ingewanden lijkt te verliezen en links nog een rinoceros met zes stippen onder zijn staart.

Wat is dat allemaal? Het is een van de beroemdste prehistorische rotstekeningen, uit de grot van Lascaux (ca. 15.000 jaar oud), in totaal bijna drie meter breed. Fascinerende oergraffiti, maar wat het betekent is onduidelijk. Is het een jachtscène? Beeldt het een reeds lang vergeten verhaal uit? Een sterfscène? Een blik op het hiernamaals? Een grap?

Op de tentoonstelling Oergraffiti in het natuurhistorisch museum Naturalis wordt weinig getwijfeld over de betekenis van deze raadselachtige kunstuiting. De vogelmens uit Lascaux is `een weergave van de creatieve geest van de mens', zo lezen wij er in een van de vele fraaie computerpresentaties. De vogel op de stok blijkt `inspiratie' te betekenen. Ja, zover zelfs gaat de uitleg dat de vogelmens (de `creatieve geest' dus) hetzelfde betekent als wat later in godsdiensten wordt aangeduid als de innerlijke Christus, de Boeddha, Atman en wat al niet.

En zo zijn er meer onbekommerde interpretaties. De beroemde handafdrukken (onder meer uit de Franse Cosquergrot, maar ook vaak gevonden in Australië) blijken bijvoorbeeld `Hier ben ik' te betekenen en zijn `afkomstig van een ontwakend bewustzijn'.

Tja. Interpreteren is makkelijk, maar deze beweringen enigszins bewijzen is helaas onmogelijk.

De tentoonstelling bevat een aantal erg leuke elementen, van pratende poppen tot een ware allee met diorama's van grottekeningen uit de hele wereld. Je kunt er doorheen lopen terwijl je commentaar hoort van deskundigen. Zelfs is er een met moderne graffiti beschilderde New Yorkse metro, zodat duidelijk is dat ook tegenwoordig het oude bloed kruipt waar het niet gaan kan. Er zijn ook veel computers met toegankelijke informatieprogramma's en je kunt zelf een prehistorische boog spannen. Jammer is wel dat het inleidende poppenspel en de afsluitende metrowagon op een andere verdieping staan dan de diorama's, waardoor de volgorde van de rondgang door de wereld grondig verstoord wordt.

Maar verder is de tentoonstelling helaas ten onder gegaan aan te veel vaag idealisme en te weinig kritisch denken. De opstelling die nu in Leiden te zien is, toert al een paar jaar door de wereld. Ze is ooit met Unesco-geld gemaakt naar een idee van de vooraanstaande Franse grotkunstdeskundige Jean Clottes.

Pas als je de teksten zorgvuldig leest en aanhoort, wordt duidelijk dat `Oergraffiti' eigenlijk helemaal niet over rotstekeningen gaat, maar over de vraag `wat maakt de mens tot mens?'. En het is vervolgens erg ongeloofwaardig en teleurstellend dat het antwoord op die vraag `godsdienst' blijkt te zijn. De prehistorische rotstekeningen uit Frankrijk, China, Afrika, Australië, Noorwegen en de Verenigde Staten vormen slechts illustratiemateriaal bij die stelling. Een rijkdom van mogelijke interpretaties en contexten wordt zo gereduceerd tot strak aangesnoerde eenheidsworst.

Wat is het belangrijkste verschil tussen mens en dier? Zo luidt een interessante vraag die de bezoeker bij een van de vele computerterminals wordt gesteld. Iedereen mag zijn eigen ranglijst van de zes gegeven suggesties opstellen. Het gemiddeld antwoord van alle bezoekers wordt zelfs op een groot scherm bijgehouden. En de computer geeft achteraf ook commentaar. Staat `Taal' bij u bovenaan het lijstje? Nee hoor, dat is geen belangrijk verschil want taal schijnt ook bij dolfijnen voor te komen, zo meldt het scherm. Liefde dan? Nee, ook olifanten treuren om gestorven familie. Vindingrijkheid? Nee, een kraai is ook slim. Werktuigengebruik? Nee, chimpansees gebruiken die ook. Kunst misschien? Nee, bij het nest van de prieelvogel is esthetiek ook belangrijk.

Godsdienst blijkt het enig overgebleven alternatief. Het geloof in God en in hogere waarden komt bij alle mensen voor en kent geen tegenhanger in de dierenwereld, meldt de computer gedecideerd. Bij een uitzending door de Evangelische Omroep valt zo'n drogreden nog te billijken, maar van een Nationaal Natuurhistorisch Museum komt deze stellingname toch onverwacht. Want de redenering over dierentaal is al omstreden (`dolfijnentaal' is nog altijd onbewezen). Maar waarom `zelfbewustzijn' in het lijstje ontbreekt, is echt een raadsel. Natuurlijk is godsdienst uniek voor mensen, maar het is erg demagogisch om dit bewustzijnskenmerk zó te isoleren en te presenteren als de diepste essentie van het menszijn.

De rotstekeningen passen in deze redenering, omdat ze op de tentoonstelling vrijwel uitsluitend als religieuze uitingen worden opgevat. Als producten van een sjamanistisch wereldbeeld om preciezer te zijn. Deze opvatting is een aantal jaren geleden door Jean Clottes op genuanceerde wijze verdedigd in zijn boek Les chamanes de la préhistoire (Seuil 1996). Hij baseert zijn betoog onder meer op de vele geometrische tekens die in de grotten voorkomen en op het feit dat de tekeningen vaak op afgelegen plekken in de grotten zijn gemaakt. De rotswand is de grens met de Andere Wereld, waarop de hallucinerende sjamaan dieren ziet die hij vervolgens ook afbeeldt op die rotswand, als een soort religieuze daad. Het is een interessante these, die zeker niet minder dwaas is dan het oude idee dat de vele bizons, paarden, mammoeten etcetera indertijd geschilderd zijn om een goede jacht af te dwingen (de `jachtmagie-these').

Maar in de tentoonstelling wordt deze stelling zonder tegenargumenten uitgedragen, en zelfs ondersteund door de wankele archetype-theorie van de Duitse psychiater Carl Gustav Jung. Alle rotskunst, van de elanden aan de Noorse kust tot het geschilderde leger op een gigantische Chinese rotsklif, worden aldus op één hoop gegooid. Slechts een enkele keer wordt vermeldt dat er ook niet-sjamanistische rotskust bestaat, namelijk `totemistische' maar ook weer religieus dus.

Wie meer wil weten over rotstekeningen kan in de museumwinkel beter het boek Prehistoric Art kopen, van Paul G. Bahn in de serie Cambridge Illustrated History (1998, ƒ65,). Daarin beschrijft hij onder meer hoe zelfs bij de bosjesmannen, waar de sjamanistische inslag van hun rotskunst toch bewezen werd geacht, de betekenis van de tekeningen behoorlijk kan wisselen, naar gelang de zegsman. Voor één cultuur waarvan we nog leden kunnen ondervragen, is de sjamanisme-these dus al niet onomstreden, laat staan dat de kunstuitingen van verschillende continenten en uit vele millennia in dat ene hokje kunnen worden gepropt, zo schrijft Bahn. Dat ``dringt een niet-bestaande uniformiteit op aan een uitgestrekt en gevarieerd verschijnsel en doet ook onrecht aan de herinnering aan en de menselijkheid van deze eerste kunstenaars''. Deze opmerking van Bahn velt een pijnlijk oordeel over de tentoonstelling Oergraffiti, want daarvan was nu juist het doel om de menselijkheid van onze prehistorische voorgangers te beklemtonen.

Oergraffiti de mens ontwaakt in naturalis, t/m 1 april 2002. kinderactiviteiten in kerstvakantie, negen lezingen. nationaal natuurhistorisch museum naturalis, darwinweg leiden, tel. 071-5687600 www.naturalis.nl. maandag gesloten. toegang ƒ16 (allerlei kortingen geldig).

    • Hendrik Spiering