Laatste woorden uit de Koersk: `Wanhoop niet'

Nu de eerste opvarenden van de verongelukte onderzeeboot Koersk zijn begraven, komen de eerste antwoorden op de vragen over de ramp.

Nu de succesvolle bergers van Mammoet en Smit-Internationale, behangen met een oorkonde van de Russische marine, uit Moermansk zijn vertrokken en de eerste opvarenden zijn begraven in verre oorden als Tomsk (Siberië), draait het na de ramp van de Koersk nog om twee hamvragen. Waardoor is de onderzeeër op 12 augustus 2000 in de Barentsz-zee vergaan? En hoe zijn de 118 bemanningsleden aan hun einde gekomen?

Het onderzoek is in volle gang. Procureur-generaal Oestinov is persoonlijk aanwezig op het dok in Rosljakovo nabij Moermansk. Oestinov zegt op één lijn te zitten met de vlootleiding, maar wil kennelijk toch geen risico nemen. Er is de regering in Moskou en het Kremlin veel aan gelegen dat de waarheid zoveel mogelijk boven tafel komt en slachtoffers van de ramp met meer piëteit worden behandeld dat tot nu toe gebruikelijk was in de Russische krijgsmacht.

Uit de tien compartimenten zijn intussen 53 lijken geborgen (naast de 12 die vorig jaar november al uit het wrak zijn gehaald) en 39 opvarenden geïdentificeerd. Een groot deel van de 22 kruisrakketen is ontmanteld. `Zwarte dozen' zijn eveneens gevonden. Het antwoord op de tweede vraag begint zich daarom langzamerhand uit te kristalliseren. Volgens procureur-generaal Oestinov zijn de meeste bemanningsleden binnen 135 seconden door koolmonoxide gestikt — in de eerste drie compartimenten. De tijdsduur bevestigt het feitenrelaas dat de Britse en Noorse marine al hadden opgesteld op grond van eigen waarnemingen in de Barentsz-zee.

De mannen die hadden weten te ontkomen naar het negende compartiment, waar zich de nooduitgang bevond, hebben waarschijnlijk vier tot zes uur geleefd. Dat waren er meer dan werd aangenomen: 23 in plaats van de voorgeschreven drie man. In het zevende en achtste compartiment zijn bovendien helemaal geen stoffelijke overschotten aangetroffen, hoewel zich daar volgens het dienstrooster zeker zestien officieren en matrozen hadden moeten ophouden. Vermoedelijk zijn ze er in het negende compartiment niet in geslaagd het luik te openen. Dat zou kunnen duiden op een technisch mankement. Oestinov houdt het vooralsnog op de ,,psychische toestand'' van de mannen die volgens de regels eerst elkaar in reddingskleding moesten helpen.

In dit negende compartiment zijn mogelijk ook de afscheidsbrieven geschreven. Vorig jaar waren op de plaats des onheils al briefjes gevonden van twee officieren waarin, naar nu blijkt, werd beschreven hoe deze 23 mannen in de val zaten. Met name de laatste woorden van luitenant-kapitein Kolesnikov (,,groet iedereen, wanhoop niet'') maakten indruk.

Hoewel de originele brief van Kolesnikov nooit openbaar is gemaakt, houden de autoriteiten vol dat er niets is achtergehouden. De plek en het aantal opvarenden, dat nu is in Moermansk is vastgesteld, sporen in ieder geval met zijn in het donker en haast opgeschreven feitenrelaas. Afgelopen dinsdag is in het negende compartiment een flesje met een derde brief gevonden: van luitenant-ter-zee Borisov. Ook deze tekst is niet geopenbaard. Het was een persoonlijk briefje voor de familie, aldus Oestinov.

Het antwoord op de eerste hamvraag (de oorzaak van de ramp) is nog niet in zicht maar krijgt wel meer contouren. Aanvankelijk waren er vier varianten: de Koersk zou op een mijn zijn gevaren, zou in botsing zijn gekomen met een buitenlandse onderzeeër, zou getorpedeerd zijn door het vliegtuigmoederschip Peter de Grote van de eigen vloot dan wel zou door de ontploffing van een torpedo aan boord ten onder zijn gegaan.

Vice-premier Klebanov, door de regering belast met de afhandeling van de ramp, en Oestinov houden nog steeds de laatste drie opties open. Maar tijdens een persconferentie eerder deze week in Moermansk concentreerde Klebanov zich op de variant dat de ramp is veroorzaakt door een ontplofte torpedo. Hoofdconstructeur Spasski van de werf Roebin, waar de onderzeeër van het type Koersk is gebouwd, ging een stap verder. Volgens Spasski zijn er nog maar twee varianten over: er is een torpedo ontploft door een externe factor of wegens een intern defect.

Deze versie kan overigens nog alle kanten op. De externe factor kan het resultaat zijn van een botsing met of een beschieting door wie of wat dan ook. Er is bovendien een complicerende factor opgedoken. Op verzoek van het opperbevel van de Russische vloot is vorig jaar in de Koersk een gat geboord. Althans, dat benadrukte admiraal Koerojedov begin deze week om de geruchten de kop in te drukken dat het gat in de romp het gevolg zou zijn van een torpedo-inslag of een botsing. Dat uitgezaagde stuk zal nu weer ter plekke worden terug geplakt om ,,onnodige veronderstellingen'' tegen te gaan.

Maar in Rusland-Geruchtenland is meer nodig dan officiële mededelingen. Zolang procureur-generaal Oestinov met drie versies werkt, zal er aan de woorden van de admiraal worden getwijfeld.

    • Hubert Smeets