De nieuwe helden vallen door de mand

Nina Brink verkocht tweederde van haar aandelen in internet-aanbieder World Online toen zij 46 jaar was. Zij was toen net zo oud als haar vader was toen hij stierf.

Joop van den Ende was 58 toen hij toegaf aan een burn-out en, samen met grootaandeelhouder John de Mol, zijn aandelen in mediabedrijf Endemol met een overnamepremie overdeed aan het Spaanse Telefónica. Van den Ende was toen net zo oud als zijn vader toen hij stierf.

,,Misschien laat ik mijn succes vooral aan hem zien'', zei Van den Ende, voormalig verkoper van feestartikelen maar inmiddels miljardair, weldoener en nog steeds ondernemer, twee weken geleden in het Volkskrant magazine.

Zet naast elke financiële analist een psycholoog voor het beste beleggingsresultaat. Wie weet verklaart gewezen Philips-topman C. Boonstra, die verdacht wordt van handel met voorkennis in aandelen Endemol vooruitlopend op de overname door Telefónica, straks bij de rechter dat hij toevallig wist hoe oud de vader van Van den Ende was geworden. En dat hij die kennis benutte om Endemol-aandelen te kopen en niet de koersgevoelige kennis van zijn vriendin, die toevallig commissaris was bij Endemol.

De psychologie van de individuele topmanager is grotendeels onontgonnen terrein. Hoe narcistisch zijn zij? Wat zijn hun diepere angsten en lusten. Gepest op school, of thuis geslagen?

Kunnen zij wel tegen de stress van het reizen – meer dan 100 dagen per jaar in het vliegtuig is heel gewoon bij de internationale concerns. En de prestatiedruk. Wat slikken zij daartegen? En hoe wereldvreemd word je als ongeveer iedereen op de zaak tegen je opkijkt en je nooit in de rij hoeft te staan om een strippenkaart te kopen. De buitenwereld tast doorgaans in het duister over de psyche van de baas, maar de commissarissen die de topmanagers benoemen waarschijnlijk evenzo.

Toen Freddy Heineken jaren geleden een nieuwe topman zocht voor de brouwer waarin hij een dominant aandelenbelang heeft, ging hij ook langs bij mevrouw Vuursteen, de echtgenote van de man die hij op het oog had. Karel Vuursteen wist van niets en was er niet bij. Heineken ,,is er naartoe gegaan om te zien wie mevrouw Vuursteen was en wie de kindertjes Vuursteen waren'', vertelde Vuursteen onlangs in Management Scope. ,,Hij heeft anderhalf uur met hen zitten praten om erachter te komen hoe wij het thuis geregeld hadden''.

Hoeveel commissarissen en grootaandeelhouders doen zoveel moeite als Heineken deed om de continuïteit van ,,hun'' onderneming veilig te stellen. Een bewijs van psychische stabiliteit van de kandidaat is geen onderdeel bij de benoeming van topmanagers en de verantwoording daarover tegenover aandeelhouders, werknemers en andere belanghebbenden.

Maar waarom niet? Topmanagers zitten in een vissenkom vol piranha's. Op het oog is de kom helder en doorzichtig, maar wie erin zit, kan er niet uit.

Bijna twintig jaar na het begin van een ongeëvenaarde aandelenhausse en een unieke versoepeling van overheidsregelgeving is de zakenwereld gewend aan constante prikkels waarvan steeds duidelijker is dat zij roekeloos gedrag belonen en aanmoedigen. Managers waren de nieuwe helden, de aanjagers van banengroei, welvaart en aandelenkoersen, maar nu vallen er steeds meer door de mand.

Roekeloosheid kleurt de steeds langere lijst van (gewezen) topmanagers die in opspraak zijn wegens dubieuze transacties. Van de topman van een overheidsbedrijf die langs slinkse wegen privé-uitgaven voor onder meer bordeelbezoek door het bedrijf liet betalen tot en met diverse verdenkingen en veroordelingen wegens effectenhandel met voorkennis rondom overnames.

Niets typeert het moderne kapitalisme zo duidelijk als de kennelijk onbedwingbare lust om andere bedrijven op te kopen of om daarmee te fuseren. Deze week slaagde bijvoorbeeld de Frans-Belgisch-Nederlandse fusiebeurs Euronext erin om voor twee miljard gulden de Londense termijnbeurs LIFFE te kopen.

Als genoeg mensen maar geloven dat het `Eten of gegeten worden' is, gaat vrijwel iedereen zich daarnaar gedragen en wordt de veronderstelling vanzelf de realiteit.

De stimulansen zijn indringend. Financiële analisten kunnen scoren met koopadviezen voor opkopers die na overnames de winst per aandeel opdrijven. Professionele vermogensbeheerders die het pensioengeld van miljoenen werknemers en particulieren beleggen zijn er tuk op om dat ,,ritje omhoog'' mee te maken. Werknemers zien krachtenbundelingen al bijna als onvermijdelijk.

En de topmanagers zelf hebben na een overname een groter concern en uitzicht op nog aantrekkelijker aandelenopties. Drie topmanagers van LIFFE wandelen straks weg met de opbrengst van hun optiepakketten voor een bedrag van, samen, meer dan 55 miljoen gulden.

En al wijzen onderzoeken steeds weer uit dat overnames alleen profijtelijk zijn voor de aandeelhouders van het bedrijf dat wordt verkocht, managers blijven andere ondernemingen kopen. De geleerden zijn het niet eens, maar het aantal succesvolle fusies en overnames voor de opkopers ligt ergens tussen 30 en 50 procent.

Waarom blijven managers dan steeds weer een slinger geven aan de fusie- en overnamecarrousel? Wie het niet doet, is een sukkel, loopt een kans zelf belaagd, ja zelfs overgenomen en ontslagen te worden. Ondernemers willen niet verliezen, maar winnen. Wie geen onverbeterlijke optimist is, moet geen baas worden. Wie aarzelt heeft later wellicht spijt, wie meedoet met de fusiedrift hoeft geen spijt te hebben. Wie meedoet en een overname ziet mislukken, deelt zijn smart met talloze anderen en kan derhalve zeggen: niet alleen ik heb gefaald, maar velen met mij.

De verliezer staat misschien met de staart tussen de benen op straat, maar wel met een gouden handdruk, die meestal bij indiensttreding al is geregeld. De directievoorzitter van British Telecom kondigde afgelopen week zijn vervroegde vertrek aan en krijgt een gouden handdruk van meer dan vijf miljoen gulden, die volgens goed Angelsaksisch gebruik gedetailleerd wordt gepubliceerd. De kern van het bedrag is zijn vaste jaarsalaris (820.000 pond) en zijn bonus (615.000 pond).

Kom in Nederland maar eens om zoveel openheid. In de Verenigde Staten zijn strenge regels en openheid zeventig jaar geleden al wettelijk vastgelegd, de Lage Landen hebben geen voortschrijdend, maar voortkruipend inzicht. De Amerikaanse financiële markten werken daarom ook zo efficiënt, omdat de regels zo streng zijn. Zonder openheid geen verantwoording, en zonder verantwoording geen adequaat toezicht door commissarissen op gedegen ondernemingsbestuur.

Deze rubriek zal vanaf deze week niet meer regelmatig (wekelijks) verschijnen.