Strijd tussen handel en milieu is een zeeslag

Wie wint als vrije handel en milieu botsen? Dat wil de Europese Unie weten van de WTO. Maar alle andere landen schuiven de vraag liever voor zich uit.

De strijd voor vrije handel is in de eerste plaats een zeeslag. Tonijn, zalm, zwaardvissen, garnalen en schildpadden spelen de hoofdrol. Vissen zijn steevast onderwerp van de conflicten die de Wereldhandelsorganisatie WTO de laatste paar jaar heeft behandeld. ,,Er wordt om gelachen'', zegt Victor Halberstadt, hoogleraar in Leiden en adviseur van de WTO. ,,Maar de uitspraken in deze zaken zijn cruciaal voor het wereldhandelssysteem.''

De maritieme conflicten hebben een vast patroon. Aan de ene kant staat een rijke lidstaat die vreest dat vrije handel het milieu beschadigt. Zo weren de Verenigde Staten (VS) Maleisische garnalen, omdat die gevangen worden in schildpadonvriendelijke netten, netten die in de VS verboden zijn. Aan de andere kant staat steevast een lidstaat die vreest dat milieuregels worden misbruikt voor machtsspelletjes of om ongewenste concurrentie buiten de deur te houden. Zo beschouwen ontwikkelingslanden strenge milieuregels vaak als middel om hen te weren van de lucratieve westerse markten.

Wie wint als handelsbelang en milieu in de Wereldhandelsorganisatie (145 lidstaten) botsen? De laatste keer won het milieu. De WTO bepaalde dat de Verenigde Staten garnalen mogen weren als die zijn gevangen met netten zonder nooduitgang voor schildpadden. ,,De uitspraak laat zien dat nationale wetgeving ter bescherming van het milieu binnen de WTO best mogelijk is'', zegt Peter van den Bossche, hoogleraar te Maastricht en tot voor kort werkzaam als directeur van het secretariaat van het hoogste beroepsorgaan van de WTO in Genève.

In een conflict over tonijnvangst stelde de voorganger van de huidige WTO begin jaren negentig juist het handelsbelang voorop. Mexico betoogde met succes dat de VS niet mogen bepalen hoe Mexicaanse vissers tonijn vangen, ook al gaat die vangst ten koste van dolfijnen. ,,Over die zaak zou nu zeker anders worden beslist'', zegt Van den Bossche. ,,Er is een groeiend milieubewustzijn bij de WTO.''

De op vis gebouwde uitspraken uit het verleden bieden onvoldoende zekerheid, vindt de Europese Unie. In de aanloop naar de ministeriële handelsconferentie van de WTO, vanaf 9 november in Qatar, wil handelscommissaris Patrick Lamy daarom het onderwerp opnieuw ter discussie stellen. Er is veel tijd besteed aan de vraag onder welke voorwaarden vis over de grens mag komen. Maar hoe staat het met rundvlees dat met hormonen is behandeld? Of met genetisch aangepaste groenten?

De smadelijke nederlaag die de Europese Unie heeft geleden in het conflict over het gebruik van hormonen in rundvlees ligt Brussel nog vers in het geheugen. Europa weert het vlees uit voorzichtigheid: er zouden nog te veel vragen bestaan over de gevolgen voor de gezondheid. Maar de WTO maakte korte metten met dit argument. De Europese zorgen waren wetenschappelijk onvoldoende onderbouwd. De Europese grenzen staan nog steeds niet open voor hormoonvlees uit de VS, maar dat kost Europa jaarlijks 117 miljoen dollar aan handel omdat Amerika Europa ervoor straft.

De voedselschandalen van de laatste jaren hebben Europa voorzichtig gemaakt, zegt Marco Bronckers, advocaat in Brussel en hoogleraar in Leiden. ,,We zijn geneigd op de rem te trappen en ons te richten op de risico's. De Verenigde Staten willen niet alleen de risico's, maar ook de merites van een nieuwe technologie wegen.''

De Europese Unie heeft intern afgelopen zomer een moeizaam compromis bereikt over genetisch gemodificeerd voedsel: de samenstelling moet duidelijk zijn voor de consument en gemodificeerde producten krijgen een etiket. Maar bij de WTO in Genève worden al weddenschappen afgesloten: hoe lang duurt het voordat de VS de verplichte labels aanvechten bij de WTO? Dat zou onverstandig zijn van Amerika, zegt hoogleraar Van den Bossche. ,,Het zou Europese consumenten nog meer afschrikken. Het is bovendien erg moeilijk te voorspellen of de Amerikanen zo'n zaak zouden winnen.''

Niet alleen de VS staan argwanend tegenover het onderwerp `milieu'. Advocaat Bronckers verdedigde Chili eerder dit jaar in een conflict met de Europese Unie over zwaardvissen. Spaanse schepen visten met sleepnetten op zwaardvis in de Chileense kustwateren. De Chilenen klaagden bij een internationale maritieme toezichthouder dat vissoorten in de open zee beschermt.

De Europeanen sloegen terug. Zij klaagden op hun beurt bij de WTO dat de Chilenen hun havens hadden dichtgegooid voor Spaanse schepen, waardoor Noord-Amerikaanse afnemers nauwelijks meer bereikbaar waren. Die EU-strategie stuitte op kritiek. Plotseling koos de principiële voorvechter van milieunormen eenvoudig voor het loket dat het beste in zijn straatje paste.

,,We hadden in dit conflict twee tegenstrijdige uitspraken kunnen hebben'', zegt Bronckers. ,,Dat was een potsierlijke situatie geweest.'' Afgelopen zomer werd een compromis bereikt, maar de zaak bevestigt voor Bronckers dat WTO-lidstaten duidelijkheid moeten scheppen over de verhouding tussen WTO-verdragen en milieuwetten. ,,Het is een politiek gevoelig onderwerp'', zegt hij. ,,Maar er moet meer duidelijkheid komen over de regels. Nu zijn we te afhankelijk van de rechtspraak.''

WTO-adviseur-Halberstadt is het met hem oneens. ,,Het is ontzagwekkend ingewikkeld deze zaken politiek uit te vechten. We mogen de WTO niet overbelasten met nieuwe milieuregels. Het is een piepkleine organisatie met een beperkt budget.''

De EU zal zijn volle gewicht in de schaal moeten werpen om het onderwerp milieu nog op de agenda voor een nieuwe WTO-ronde te krijgen. Voorlopig lijkt het maximaal haalbare dat hete hangijzers via een adviescommissie op de lange baan worden geschoven.

Hoe dan verder met handel en milieu? Voormalig WTO-functionaris Van den Bossche wijst erop dat op andere terreinen nog veel winst is te behalen. ,,Spaanse vissers ontvangen grote subsidies voor de financiering van hun vloot'', zet hij. ,,In het kader van de liberalisering van de landbouw en visserij kunnen die subsidies verder worden afgebouwd. Dat is van groot belang.''

Dit is het derde deel in een serie in aanloop naar de WTO-top in Qatar, begin november. Eerder delen verschenen op 24 en 26 oktober.

    • Michiel van Nieuwstadt