Niemand is nog veilig voor Poetins sanering

De laatste vertegenwoordigers van het tijdperk-Jeltsin verdwijnen uit de Russische regering, zelfs als ze loyaal zijn aan president Poetin: Poetin heeft hen niet meer nodig.

Zelfs de minst besproken en meest loyale minister van president Poetin staat nu in een kwade reuk. Plotseling heeft de Russische justitie belangstelling voor hem opgevat. En dat is zo ongeveer het laatste waarop minister Sjoigoe zelf had gerekend.

Sergej Sjoigoe (47) is al zeven jaar verantwoordelijk voor het departement dat uitrukt bij `noodsituaties'. Zelf stapt hij bij voorkeur als eerste de helikopters van zijn vliegende brigade uit om, gekleed in een rood bomberjack, hulp te bieden aan de arme Russen die getroffen zijn door natuurrampen, oorlog of andere catastrofes. Twee jaar geleden werd Sjoigoe, juist wegens dit onbesproken gedrag, naar voren geschoven om de leiding op zich te nemen van de nieuwe partij `Eenheid'.

Het Kremlin en toenmalig president Boris Jeltsin wilden, na alle eerdere nederlagen, nu eindelijk eens een parlementsverkiezing winnen en hadden daarom behoefte aan een eigen partij zonder geschiedenis en vuile handen. Het werd, mede dankzij het vriendelijke gezicht van Sjoigoe, een succes. Vanuit het niets veroverde Sjoigoe in december 1999 de tweede plaats in de Doema. Voor het eerst in zeven jaar beseften de communisten dat ze een hete adem in hun nek zouden gaan voelen. Toen Poetin een paar weken later het presidentschap van Jeltsin overnam, had hij dankzij Sjoigoe een heuse `partij van de macht' tot zijn beschikking.

Vrijdagavond was Sjoigoe op zijn ministerie om de laatste hand te leggen aan een `humanitaire' operatie voor Afghanistan. Zaterdag zou hij het congres van Eenheid toespreken, een belangrijk congres dat moest beslissen over de voorgenomen fusie met de partij `Vaderland – Heel Rusland' van burgemeester Loezjkov van Moskou. Begin december gaan de partijen inderdaad fuseren, waarna president Poetin nog minder heeft te vrezen van de Doema.

Op dat moment rukten rechercheurs het departement van Sjoigoe binnen op zoek naar bewijzen van fraude. De bedragen zijn klein. Opgeteld zou drie miljoen gulden niet te verantwoorden zijn. Bovendien zou het niet om de minister zelf draaien, maar om een paar ondergeschikten.

Maar het kwaad was geschied. Wie had het openbaar ministerie besteld? De Russische procureur-generaal was die dag in Moermansk om het onderzoek naar de ramp met de Koersk te leiden. Poetin zweeg als gebruikelijk. Het openbaar ministerie handelt autonoom, pleegt hij te zeggen als politici justitieel bezoek krijgen. Op het congres van Eenheid ging de beschuldigende vinger daarom naar de concurrerende conservatief-liberale partij `Unie van Rechtse Krachten'.

Maar vermoedelijk ligt het ingewikkelder. Poetin is namelijk nog altijd niet klaar met zijn sanering van de hoogste politieke bestuurslaag in Rusland. Donderdag, een dag voor de huiszoeking in de burelen van Sjoigoe, kondigde minister van Spoorwegen Aksjonenko een langdurige vakantie aan. Iedereen gaat er vanuit dat die vakantie eeuwig zal duren. Het justitiële onderzoek naar Aksjonenko is in een gevorderd stadium. Hij wordt ervan verdacht miljarden roebels te hebben gespendeerd aan dure reizen en salarissen van personeel dat niet bestond. Bovendien zou hij miljoenen hebben weggesluisd via een in Rusland klassieke constructie. Wie een staatsbedrijf bestuurt, richt allerlei private dochtermaatschappijtjes op die worden geleid door familieleden of vrienden en die dan lucratieve contracten krijgen. Zo deed Aksjonenko het bij de spoorwegen. Hij had het geleerd van zijn patroon Berezovski, de `huisvriend' van Jeltsin die op vergelijkbare wijze de `cashflow' van de luchtvaartmaatschappij Aeroflot had kunnen leegzuigen.

Maar Berezovski is nu ruim een jaar uit de gratie van het Kremlin. Zijn leerling Aksjonenko ging dan ook te ver toen hij probeerde het beleid van Poetin te frustreren. De Russische president is hard bezig een aantal staatsmonopolies te scheppen waarover hij ook feitelijke zeggenschap heeft. Zijn voorganger Jeltsin liet de staatsbedrijven hun eigen gang gaan en werd zo een speelbal van de overheidsondernemers. Poetin wil daarom ook de Spoorwegen, een onderneming die belangrijke kasstromen genereert, onderwerpen aan een ingrijpende herstructurering. `Transparantie' is daarbij het toverwoord. Aksjonenko zocht niettemin allerlei uitwegen om het bedrijf in statutaire zin onder zijn persoonlijke controle te houden. Om zo'n weerbarstige minister te ontslaan, moeten eerst de randvoorwaarden worden geregeld: zoals justitieel onderzoek.

Precies daarom was Sjoigoe vrijdagavond verbaasd en bezorgd over de huiszoeking. Hij zelf mag dan geen object van de recherche zijn, het feit én de timing aan de vooravond van het congres van Eenheid wijzen er op dat de president hem niet meer nodig heeft. Poetin is op zoek naar vers bloed: nieuwe bestuurders die geen banden hebben met het Jeltsin-bewind.

Talloze oudgedienden hebben het intussen begrepen en keren terug naar hun bolwerken in de provincie. Als Moskou verleden tijd is, resteert slechts de machtsbasis in Orjol of in een andere regio buiten het centrum. Sjoigoe is echter al te lang in Moskou. Anders dan de mastodonten uit het tijdperk-Jeltsin heeft hij geen andere vluchtheuvel dan het ministerie voor noodsituaties dat hij zo populair heeft gemaakt onder de gewone Russen.