Minder asielzoekers, maar meer illegalen

Terwijl het aantal asielzoekers daalt, stijgt de behoefte aan opvangcapaciteit. Tegelijkertijd groeit het illegale circuit van afgewezen asielzoekers die uit de opvang moeten vertrekken. Zij blijven vaak toch in Nederland.

Asielzoekers moeten érgens wonen, desnoods op parkeerplaatsen of in industriegebieden. Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) is naarstig op zoek naar plekken waar nieuwe opvangcentra gevestigd kunnen worden. De komende tijd zijn er vijf- tot tienduizend nieuwe plaatsen nodig.

Het tekort aan opvangplaatsen lijkt in tegenspraak met een andere ontwikkeling: het aantal mensen dat in Nederland asiel aanvraagt neemt af. Nederland geniet al sinds 1997 steeds minder populariteit onder asielzoekers. De jaarcijfers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) over de instroom laten sinds dat jaar een dalende lijn zien.

Ook de afgelopen maanden ging de daling verder. Het aantal asielzoekers nam tussen mei en augustus met een derde af in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar. Tezelfdertijd nam in heel Europa de instroom van asielzoekers met 3 procent toe. Vooral Oostenrijk en Duitsland noteerden forse stijgingen.

Het ministerie van Justitie verwacht de komende jaren een verdere daling. Huisvestten de opvangcentra afgelopen juli nog 82.000 mensen, in 2005 moeten dat er 35.000 zijn. Die halvering moet worden bewerkstelligd door een snellere afhandeling van de aanvragen. De nieuwe Vreemdelingenwet maakt mogelijk dat asielprocedures binnen een jaar worden afgehandeld in plaats van drie tot vijf jaar.

Volgens woordvoerster D. Wilhelm van het COA is het tekort aan opvangplaatsen niet in tegenspraak met de scherpe afname van het aantal asielzoekers. Want de huidige asielzoekerscentra zitten overvol en bieden vaak onderdak aan meer asielzoekers dan de capaciteit eigenlijk toelaat.

Bovendien zijn veel gemeenten akkoord gegaan met asielzoekerscentra binnen hun grenzen op voorwaarde dat die na een paar jaar weer verdwijnen. Het COA moet dan op zoek naar nieuwe locaties. Zoals deze week in Eexterveenschekanaal (gemeente Aa en Hunze), waar het contract afliep van een centrum met 400 bewoners. Daar wilde het college van B en W het contract met het COA wel verlengen, maar voelde de bevolking er niets voor. Die hield het college aan haar belofte dat het centrum na vijf jaar zou worden opgedoekt. Volgend jaar april sluit een tweede centrum in Drenthe om dezelfde reden. Het COA verliest zo binnen een half jaar 750 opvangplaatsen.

Het tekort aan opvangplaatsen is niet het enige probleem van het asielbeleid. Want de nieuwe Vreemdelingenwet, die een snellere afhandeling van asielprocedures mogelijk maakt, heeft ook een schaduwzijde. Justitie weet niet waar uitgeprocedeerde asielzoekers na vertrek uit de opvangcentra naar toe gaan. T. Wijn-Maatman van Vluchtelingenwerk Nederland weet dat wel: het gros blijft in Nederland, schrijft deze in het jongste nummer van Justitiële verkenningen.

De nieuwe Vreemdelingenwet stelt de afgewezen asielzoeker zelf verantwoordelijk voor zijn terugkeer. Maar in de praktijk is het aantal vluchtelingen dat terugkeert sinds 1997 gedaald. Dat heeft vaak te maken met de situatie in het moederland. Wijn-Maatman noemt als voorbeeld Angola, waar ogenschijnlijk sinds 1991 een vredesproces op gang is gekomen, maar de situatie nog steeds instabiel is en de mensenrechten permanent worden geschonden. Tot afgelopen juni kregen uitgeprocedeerde Angolese vluchtelingen daarom uitstel van vertrek.

Bovendien biedt de oude Vreemdelingenwet, waar veel afgewezen vluchtelingen nog mee te maken hebben, mogelijkheden om procedures aan te spannen bij de IND en de rechtbank, twee instanties die ook nog eens te kampen hebben met forse achterstanden bij de verwerking van lopende asielprocedures.

Gezien die enorme achterstanden, de jarenlange onzekerheid voor betrokken vluchtelingen en het ontbreken van een eenduidig repatriëringbeleid bepleit Vluchtelingenwerk een eenmalig pardon voor een deel van de afgewezen asielzoekers. Maar vooralsnog ziet het er naar uit dat door het uitblijven van antwoord op de terugkeerproblematiek het grijze en zwarte circuit van afgewezen asielzoekers in Nederland alleen maar verder zal uitdijen.

    • Jos Verlaan