Amsterdam tobt met zwalkend bestuuur

In de aanloop naar de verkiezingen voor de gemeenteraad blijken PvdA, VVD en D66 in Amsterdam instabiele partijen. Hoe kunnen zij de stad nog besturen?

`Bloedbad binnen de PvdA', zo omschrijven ambtenaren op het Amsterdamse stadhuis de manier waarop die partij twee van haar eigen wethouders, Bea Irik en Duco Stadig, een half jaar voor de verkiezingen aan de kant zet. Nu al is te zien dat het interne personeelsbeleid van de PvdA een enorme invloed heeft op de slagkracht van het Amsterdamse gemeentebestuur.

Na de verkiezingen van volgend jaar maart zal een nieuw college van B en W nauwelijks nog oudgedienden tellen. Van de nu zittende wethouders hebben alleen de wethouders Geert Dales (VVD) en Saskia Bruines (D66) zicht op een plek in een nieuw college. Op voorwaarde dat D66 niet wordt weggevaagd, want dan bestaat de continuïteit van het stadsbestuur alleen nog maar uit de persoon van Dales en de begin dit jaar aangetreden burgemeester Cohen.

De PvdA'er Jaap van der Aa heeft zijn vertrek al aangekondigd. Intern wordt hem verweten dat hij zich geen politiek leider heeft betoond. Een verwijt dat ook Stadig treft, omdat hij die leemte niet heeft weten op te vullen. Naast deze interne kritiek zijn Irik en Stadig door de manier waarop ze door de commissie-De Beus zijn afgeserveerd, zo beschadigd dat – zelfs al zouden ze zich de komende weken nog kunnen revancheren – ze nooit meer volwaardig kunnen opereren.

Ook op de korte termijn heeft het PvdA-personeelsbeleid bestuurlijke gevolgen. Bea Irik is verantwoordelijk voor het ingewikkelde verzelfstandigingsproces van het gemeentevervoersbedrijf GVB, een operatie die de fase van het point of no return al is gepasseerd. Maar door de publieke desavouering is Irik bestuurlijk én politiek aangeschoten wild, met het risico dat ze door haar ambtenaren niet meer serieus genomen wordt. Hetzelfde geldt voor haar positie in de fractie. Acht maanden geleden won ze met een nipte meerderheid de strijd om de opvolging van de naar Nijmegen vertrokken Guusje ter Horst van Tjalling Halbertsma, haar tegenkandidaad. Diezelfde Halbertsma heeft nu de rollen omgedraaid weten te krijgen en aast openlijk op een wethoudersportefeuille. Het zal Irik moeite kosten om nog een half jaar met verve aan te blijven. Dat geldt ook voor Stadig, de tot voor kort nog door vriend en vijand meest bejubelde wethouder.

Stadig is als wethouder verkeer, vervoer en infrastructuur medeverantwoordelijk voor de aanbestedingsprocedure voor de Noord/Zuidlijn, een procedure waarover de komende maanden cruciale besluiten genomen moeten worden. Besluiten met een portée voor de stad die eigenlijk geen vleugellamme wethouder verdraagt. Ook voor Stadig geldt dat de publicitaire schade die hem is toegebracht, zijn positie in fractie, college en ambtelijk apparaat heeft aangetast.

Op de lange termijn zijn de consequenties nog verstrekkender. De spanning binnen de fractie `vreet energie', aldus politiek ingewijden. De manier waarop Irik en Stadig aan de kant zijn geschoven, zal tot een interne loopgravenoorlog leiden die de verhoudingen in hoofdstedelijke fractie en partijbestuur tot ver na de verkiezingen zal bepalen.

Zo is partijveteraan Bouwe Olij er in geslaagd om tegen de zin van De Beus op een verkiesbare plaats te komen. En zijn ambities verbergt hij niet: wethouder of fractievoorzitter. Olij heeft zich ook openlijk uitgesproken voor GroenLinks als meest gewenste collegepartij na de verkiezingen, waarmee de fractie op voorhand in tweeën is gesplitst. Want Halbertsma zal zeker opteren voor een college met de VVD, een keuze die deelname van GroenLinks uitsluit.

Dan is er nog de stille loopgravenoorlog binnen de VVD waar nog steeds een strijd woedt tussen de voorstanders van Geert Dales en de groep die het opneemt voor de bij de opvolging van Krikke aan de kant geschoven huidige fractievoorzitter John Goring. Knarsentandend heeft het Goring-kamp toegekeken hoe hij eerst gepasseerd werd als beoogd opvolger van Krikke in het college, en vervolgens opnieuw als kandidaat voor het lijsttrekkerschap. Het is een controverse die teruggaat naar de perikelen rond de val van wethouder Harry Groen in 2000, die ook toen de VVD-fractie sterk verdeelde in een pro- en een contra-Dales kamp. Voor de buitenwereld houdt de fractie het beeld omhoog van een eensgezinde groep, intern heerst wantrouwen over en weer.

De tweede VVD-wethouder, Ton Hooijmaijers mocht van de VVD-Kamercentrale als tussenpaus tot de verkiezingen op het wethouderspluche na het vertrek van Pauline Krikke, inmiddels burgemeester van Arnhem. Hij heeft zich zo gefixeerd op een zetel in de Tweede Kamer, dat prolongatie van het wethouderschap hem ongeloofwaardig zou maken.

Voor GroenLinks, eerder dit jaar uit het college gewipt, komt de broederstrijd in de PvdA totaal onverwachts. Eerder had die partij verwacht, dat Stadig gezien zijn verdiensten voor de stad, tot lijsttrekker zou zijn gemaakt. Bij deze `stank voor dank'-actie trekt GroenLinks de wenkbrauwen hoog op. Wat de toekomst betreft, is voor Maarten van Poelgeest nu ,,de doos van Pandora geopend''.

De derde collegepartner, D66, heeft niet te maken met interne partijtwisten, maar is zich bewust van het risico volgend jaar electoraal te worden weggevaagd. Daarmee is het scenario compleet van drie instabiele collegepartijen in een stad die het komende half jaar voor majeure besluiten moet nemen (GVB, reorganisatie sociale dienst, aanbestedingsprocedure Noord/Zuidlijn, taxibeleid, om maar eens een paar dossiers te noemen) met twee afgebrande wethouders, twee wethouders die hun vertrek al hebben aangekondigd, een wethouder die intern in zijn eigen partij onder vuur ligt en een wethouder die niet weet of haar partij de verkiezingen overleeft.

Het is ook maar de vraag of die interne verhoudingen na de verkiezingen kunnen worden genormaliseerd. En of nieuwkomer Rob Oudkerk (PvdA) er in slaagt om orde op zaken te stellen in zijn partij. Politieke vrienden roemen hem om zijn heldere formuleringen en om zijn vermogen om duidelijk te zeggen waar het op staat, maar ambtelijk wordt hij op voorhand met argusogen bekeken. Zijn publieke uitlating deze week dat hij ambtenaren op donderdag verplicht de straat op stuurt ,,om te zien wat er aan de hand is in de stad'', is hem niet in dank afgenomen op het stadhuis.

    • Hans Moll