`Probleem Afghaanse vluchtelingen is uniek'

In de oorlog in Afghanistan moeten de middelen in verhouding blijven staan tot het doel en moeten ze zichtbaar effectief sorteren. ,,De acties zijn echter nog onvoldoende succesvol'', zegt Ruud Lubbers, Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de VN.

Ruud Lubbers, de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de VN, heeft naar eigen zeggen zojuist een ,,moeilijk gesprek'' met de Pakistaanse president Pervez Musharraf achter de rug. Vergeefs drong hij er bij de generaal op aan de grens met Afghanistan substantieel verder open te stellen voor vluchtelingen. ,,Het is een uphill battle'', verzuchtte Lubbers gistermiddag op het UNHCR-kantoor in Islamabad, want de voormalige premier doorspekt zijn Nederlands tegenwoordig met veel Engelse termen.

In Nederland stond Lubbers bekend als een bijzonder creatief bedenker van compromissen. Maar in zijn huidige baan komt hij met die vaardigheid niet ver, moet hij ervaren. Niet langer vervult hij de rol van machtige arbiter, maar nu is hij meestal zelf de vragende partij uit naam van machteloze vluchtelingen.

Zo ook in Pakistan, waar Lubbers de afgelopen vier dagen op bezoek was om te overleggen over het Afghaanse vluchtelingenprobleem, dat na de aanslagen van 11 september in de Verenigde Staten ingewikkelder is dan ooit tevoren. De komende dagen voert hij nog meer moeizame besprekingen in Iran en de noordelijke buurlanden van Afghanistan, want niemand zit te wachten op meer vluchtelingen.

Is dit vluchtelingenprobleem lastiger dan die bij voorgaande conflicten?

,,Ja, historisch gezien is dit bij mijn weten een unieke situatie, waarbij je aan de ene kant air strikes hebt, die tot vluchtelingenstromen leiden, maar waarbij tegelijkertijd alle buurlanden de grenzen dichthouden. Alleen in de Kosovo-oorlog heeft zich dat kort even voorgedaan.''

Heeft u al gepleit voor een bombardementspauze ter wille van de humanitaire hulpverlening?

,,Nee. We hadden vooraf opgeroepen geen all-out bombardementen op steden uit te voeren en dat lijkt ook niet te zijn gebeurd. Het doel, het elimineren van het terrorisme en het omverwerpen van de Talibaan, is goed. Wel moeten de middelen in verhouding blijven staan tot het doel en moeten ze na enige tijd zichtbaar effectief zijn. De acties zijn echter nog onvoldoende succesvol en dat baart ons grote zorgen, want dan kan het vluchtelingenprobleem snel verergeren.''

Heeft u nog concessies losgekregen van president Musharraf?

,,Het beleid van Pakistan blijft: we houden de grens gesloten. Maar we zijn het in principe eens geworden over de opvang van drie categorieën van Afghaanse vluchtelingen in vijftien nieuw aan te leggen kampen aan de Pakistaanse kant van de grens. Het gaat om hulpbehoevende nieuwkomers, zoals gewonden, vrouwen en kinderen, maar ook om mannen die bang zijn om door de Talibaan te worden gerekruteerd voor hun leger. Daarnaast moet een groep van zo'n 50.000 tot 80.000 Afghanen die Pakistan sinds 11 september illegaal zijn binnengekomen worden `gewit', zoals we in Nederland zouden zeggen. Ook de Pakistanen zijn daar niet tegen. Ten slotte is er nog een groep vluchtelingen uit volle, maar relatief nieuwe kampen, die nog niet waren geregistreerd. Ook die moeten naar de nieuwe kampen, wat de Pakistanen betreft. We moeten deze regeling overigens nog uitwerken en ik geef toe: het gaat hierbij al met al om vrij kleine groepen vluchtelingen.''

Tegenover premier Kok drong Musharraf zaterdag nog aan op de aanleg van kampen net over de grens in Afghanistan zelf?

,,Ja, daarover sprak hij ook met mij langdurig. We sluiten die optie niet geheel uit, maar er kleven grote problemen aan. Nog afgezien van de vraag hoe je op die plekken genoeg water en voedsel krijgt, is het moeilijk de vluchtelingen daar te beschermen. Het risico bestaat bovendien dat de Talibaan die kampen misbruiken door er bij voorbeeld toch nog jonge mannen te rekruteren of door het kamp te gebruiken om enige tijd bij te komen alvorens weer naar het front te gaan. We hebben in het verleden bij andere conflicten ervaren dat zulke kampen bij de grens helaas vaak worden gemilitariseerd.''

Toch heeft ook u er steeds op gehamerd meer in Afghanistan zelf te doen?

,,Ja, maar niet zo dicht bij de grens. Dat neemt niet weg dat ik geloof dat het heel goed zou zijn om meer hulp Afghanistan zelf in te krijgen, zodat de Afghanen minder reden hebben hun land te verlaten. Dat gebeurt al wel, ook door UNHCR. We hebben nog zo'n 170 lokale medewerkers in het land. Maar het zou via allerlei lokale netwerken nog veel meer moeten gebeuren. Die eerstelijns hulpverlening is volgens mij erg belangrijk. Dan keren mensen ook eerder uit het buitenland terug. Het hoeft immers helemaal niet steeds eenrichtingsverkeer te zijn. Mensen vergeten vaak dat we door de jaren heen al vier miljoen vluchtelingen naar Afghanistan hebben helpen repatriëren.''

Wilt uzelf Afghanistan binnenkort nog bezoeken?

,,Niet direct. De situatie is ook moeilijk, want het Talibaan-regime lijkt steeds militanter te worden. Maar we moeten wel contact met hen houden. Zelf zie ik vanavond de ambassadeur van de Talibaan.''

Moeten Nederland en andere landen ook meer Afghaanse vluchtelingen opnemen?

,,Ja wij zijn daar in principe voorstander van. Je zou bij voorbeeld kunnen aanhouden dat verder gelegen landen in totaal 10 procent van de vluchtelingen opnemen. Wij houden rekening met een stroom van zo'n 300.000 Afghanen naar de buurlanden. Het zou mooi zijn als er 30.000 naar andere landen kunnen gaan.''