Henk Koning waarschuwt tegen Brussel

Kritiek van de Tweede Kamer op de besteding van ESF-gelden kan er toe leiden dat Brussel nog meer geld terugvordert, zo waarschuwde onderzoeker Henk Koning gisteren.

Henk Koning verwoordde zijn waarschuwingen in kenmerkende houding. Grote ogen, strenge blik, kleine stemverheffing: ,,U moet wel weten dat iedere gulden die ik in mijn rapport onrechtmatig had genoemd vanzelf was weggegeven aan `Brussel'.'' En even later: ,,Hoe meer twijfel u hier in de Kamer uitspreekt over de Nederlandse naleving van de regelingen, hoe groter de kans dat men óók bij de Europese Unie gaat twijfelen. Zo werkt `Brussel', moet u zich realiseren.''

Treffender had de ex-VVD-politicus en oud-president van de Algemene Rekenkamer de spagaat niet kunnen weergeven waarin hij zichzelf had geplaatst. Nederland heeft een ESF-probleem wegens niet-nageleefde regels, dit gebeurde tussen 1994 en 1998 vooral onder verantwoordelijkheid van minister Melkert (Sociale Zaken, PvdA). Gevorderde restitutie door de Europese Commissie: voorlopig 447 miljoen gulden. De huidige minister Vermeend wilde uitgezocht hebben hoe dat kon, Koning deed dat, de Kamer had vragen over de bronnen en de diepgravendheid van zijn werk, en inviteerde Koning als laatste op een hoorzitting.

Gisteren sloeg hij zich met verve door de vragen heen. Hij had de onderzoeks- en rapportagemethode van de Rekenkamer gehanteerd, zei hij. Daarom bevat zijn rapport geen bronnenlijst. Daarom ook lag de nadruk in zijn onderzoek op een analyse van documenten, niet op interviews. Het liet onverlet dat de ex-staatssecretaris zijn politieke neus ook niet had verloren, getuige zijn opmerkingen over de gevoeligheid van zijn rapport voor de nota van Brussel. Elke miljoen extra die hij als onrechtmatig had beschrijven, zou weggegeven zijn aan Brussel. Reactie van D66-Kamerlid Bakker: ,,Hoezo onafhankelijk onderzoek?''

Het was, impliciet, ook een verklaring voor een ander mankement dat volgens veel parlementariërs aan Konings rapport kleeft. Harde conclusies waren volgens de Kamer gebaseerd op onvolledige feiten. ,,Het is geen wetenschappelijk onderzoek'', zei Koning. ,,De conclusies zijn betrouwbaar. Maar anderen kunnen andere conclusies trekken uit dezelfde feiten.'' Zijn keuze de negenduizend ESF-projecten ongemoeid te laten (en dus de exacte besteding van ESF-geld niet na te trekken) kwam voort uit tijdgebrek, zei hij. ,,U moet weten dat wij nu al een half jaar hebben gedaan over een onderzoek waar de Rekenkamer normaal anderhalf jaar voor neemt.''

Gisteren kwamen op dat vlak niettemin kleine pijnlijke puntjes aan het licht. Vast onderdeel van alle achttien regionale Arbvo-diensten is een zogenoemd Centrum voor Vakopleiding. Hoewel Koning in zijn rapport concludeerde dat er een zeer kleine kans is op (verboden) `instituutfinanciering' van Arbvo met ESF-geld, moest zijn medewerker accountant Peter Schimmel op vraag van Kamp (VVD) beamen dat het meermalen is gebeurd dat complete Centra voor Vakopleiding als één ESF-project zijn ingediend. Waarmee aan het eind van de hoorzitting tóch weer de vraag resteerde of geen instituutfinanciering heeft plaatsgevonden.

Daarvóór hadden Koning en Schimmel aangegeven hoe hierover binnen Arbvo zoveel misverstand kon ontstaan. Want ook binnen de koepel van de arbeidsbureaus zelf ,,was een meerderheid van mening dat ESF-geld in het eigen instituut was besteed'', zei Schimmel. Hij noemde een frappant voorbeeld: zelfs de oud-directeur van ESF Nederland dacht dat de computer op zijn bureau wederrechtelijk met ESF-geld was betaald. Jarenlang bestonden binnen Arbvo zulke ideeën. Er was zelfs een soort van collectieve overtuiging dat 200 miljoen gulden ESF-geld langs die weg in de organisatie was `verdwenen'. Maar onderzoek wees uit, zei Schimmel, dat daarvan geen sprake was. ,,Het zat bij medewerkers van Arbvo verkeerd tussen de oren. Maar dat wil nog niet zeggen dat het ook verkeerd wás.''

VVD-Kamerlid Kamp maakte veel tijd vrij om met Koning te achterhalen hoeveel geld Nederland in totaal aan de ESF-affaire dreigt te verliezen. Van de ruim 2,5 miljard gulden uit de programperiode 1994-1999 moet Nederland slechts 71 miljoen terug te betalen, werd na publicatie van Koning rapport geconcludeerd. ,,Maar dat heb ik niet gezegd'', aldus Koning. ,,Ik heb alleen gezegd dat het vaststaat dat minimaal 71 miljoen terugmoet naar Brussel.''

Kamp legde Konings medewerker Schimmel een rekensom voor die erop uitdraait dat over de hele periode (de Brusselse terugvordering behelst de helft daarvan) minimaal 800 miljoen gulden zal worden gemist door Nederland. ,,Dat is een mathematisch juiste telling'', zei Schimmel. Hij voegde evenwel toe dat een ,,neutraal scenario'' niet valt te voorzien: alles is onzeker.

Het geldt niet voor het falende toezicht op de uitvoering van ESF tussen 1994 en 1999, toen de financiële schade werd opgebouwd. Op de vraag van De Wit (SP) wie hiervoor verantwoordelijk is, was Koning duidelijk: ,,De minister''.