Verboden schatten uit Afghanistan

Onder druk van de vernietiging door de Talibaan van Afghanistans culturele erfgoed is in Barcelona ijlings een expositie van Afghaanse kunst geopend. Het Talibaan-regime lijkt inmiddels een crisis te veroorzaken in de spelregels tegen illegale kunsthandel, zo vrezen de organisatoren.

Ook de kunst onttrekt zich niet aan de oorlog. Toen eind februari dit jaar de Talibaanse mullah Mohammed Omar opdracht gaf om een eind te maken aan idolatrie en alle `beeltenissen' in Afghaanse kunst te vernietigen, bedacht Luis Monreal, archeoloog en bestuursvoorzitter van de kunststichting van de Catalaanse bank La Caixa, een passend antwoord in de vorm van een overzichtstentoonstelling van duizenden jaren bedreigde Afghaanse kunst. Anderhalve maand later bleek het decreet van het Talibaan-regime geen loze dreiging en werden de boeddha's van Bamiyán – de twee gigantische, bijna 1500 jaar oude beelden – uitgehouwen in de bergen, met springstof vernietigd. ,,De huidige ontwikkelingen gaan zo snel dat de mensen de boeddha's al weer bijna vergeten zijn'', constateert Monreal nu. Onder druk van de omstandigheden besloot hij zijn overzichtstentoonstelling te versnellen en gooide het najaarsprogramma om.

Drie weken voor de geplande opening vonden de aanslagen in New York en Washington plaats, een gruwelijke samenloop van omstandigheden, die tot enige discussie leidde of de tentoonstelling wel door moest gaan. Het plan werd doorgezet, geen van de participerende musea en privé-verzamelaars trok zich terug. Alleen de provocerende titel die aanvankelijk was verzonnen, Afghanistan – de verboden geschiedenis, werd veiligheidshalve vervangen door het meer neutrale Afghanistan – een geschiedenis van millennia.

Als wraak op de cultuurbarbarij van de Talibaan mag de expositie bijzonder geslaagd heten. La Caixa, in een coproductie met het Parijse museum van Aziatische kunsten Guimet, heeft een compacte, maar uiterst indrukwekkende collectie bijeen weten te brengen, die een idee geeft van de rijkdom aan cultuurschatten afkomstig uit het gebied dat het huidige Afghanistan beslaat.

De tentoonstelling combineert de kunst met oude archiefbeelden van Afghanistan, een foto-expositie van de situatie na ruim twintig jaar oorlog en een video-installatie van de vernietiging van de grootste boeddha, zoals die werd uitgezonden door de Arabische zender Al-Jazira.

Opmerkelijk is niet alleen de ongewoon korte voorbereidingstijd, maar ook de hoge kwaliteit van de 233 kunstvoorwerpen. Zoals de metalen sierbijlen uit de Bactriana-cultuur gedurende het bronstijdperk. Wie de sierlijk vormgegeven bijl ziet van een zilveren leeuw die een gouden everzwijn aanvalt, kan nauwelijks geloven dat dit voorwerp afkomstig is uit het einde van het derde millennium voor Christus. Latere periodes leren dat Afghanistan bij uitstek een doorgangsroute van Oost naar West is geweest, waar de Egyptenaren, de Grieken, Mongolen en stammen uit Pakistan en het Indiase subcontinent hun sporen achterlieten. Een veelheid van culturen en religies die kunstschatten achterlieten in de vorm van de miniaturen, beelden, sieraden en gravures van dierfiguren, goden en demonen, prinsen, boeddha's en al die andere `idolaterieën' waarvan het Talibaan-regime thans de vernietiging heeft bevolen.

Over het lot van de kunstvoorwerpen die zich nog in Afghanistan bevinden is niets bekend. De collectie van het Museum van Kabul, dat sinds zijn oprichting in 1919 een groot aantal uitzonderlijke stukken bevatte, is sinds de Russische invasie van 1979 het slachtoffer geworden van opeenvolgende plunderingen en werd eind augustus overgebracht naar het ministerie van Cultuur en Informatie, een van de mogelijke militaire doelen van de Amerikaanse bombardementen.

Hoop is er in de vorm van corruptie binnen het Talibaan-regime. Volgens Luis Monreal heeft het decreet van Mohammed Omar in belangrijke mate gediend als excuus om veel van de kunstvoorwerpen in de illegale kunsthandel te gelde te maken om hen zo te gebruiken als bron van financiering voor de wapens van de Talibaan. Aanwijzing hiervoor is volgens de stichtingsdirecteur het ruime aanbod van kunstvoorwerpen uit de regio die recentelijk opduiken in de antiekhandel en de beurzen van Londen en New York.

Monreal meent dat, afgezien van particuliere verzamelaars, inmiddels ook een Europees museum voor de verleiding bezweken is en de illegaal verhandelde kunst heeft ingekocht om deze later, als de onrust in Afghanistan geluwd is, tentoon te stellen. Een onverwacht gevolg van de spanningen in Afghanistan is volgens Monreal dan ook dat de ethische gedragsregels die de Europese musea en de UNESCO zijn overeengekomen om de illegale kunsthandel tegen te gaan, sterk onder druk staan.

Hoewel de informatie op de tentoonstelling uiterst feitelijk gehouden is en men de beelden voor zichzelf laat spreken, is het niet ondenkbaar dat de tentoonstelling als een provocatie wordt opgevat in radicaal-islamitische kring.

Reacties bleven tot dusver uit, zo vertelt Monreal, al is bij wijze van voorzorg de bewaking van de tentoonstellingsruimte versterkt. In de verzekeringspremies was volgens hem evenwel nog niets te merken van een verhoogd risico. ,,Gestoorden heb je overal, of het nu Afghaanse kunst betreft of iemand die de Nachtwacht in het Nederlandse Rijksmuseum aanvalt.''

Afganistán, una historia milenaria, tot 23 december te zien in het Centro Cultural de la Fundación La Caixa, Passeig de Sant Joan 108, Barcelona. Open: di t/m za 11-20u, zondag 11-15u. Toegang gratis. Vanaf 28 februari tot 29 mei in het Musée national des Arts asiatiques Guimet in Parijs.