Van luim naar ernst en terug in Terpstra's Othello

Cabaret en tragedie verhouden zich tot elkaar als Kermis op de Dam tot Dodenherdenking. Regisseur Koos Terpstra van het Noord Nederlands Toneel beschikt reeds een tijdlang over de moed om deze onverenigbare genres bijeen te brengen. Bij Wachten op Godot slaagde dat wonderwel goed, bij Shakespeares heftige en zwaarbeladen treurspel Othello (1604) wreekt zich deze inzet.

Terpstra's Othello is twee voorstellingen tegelijk: een tragische en een cabareteske, met malle fratsen, waanzinnige invallen, een krankjoreme kostumering en veel amusement. Soms gedraagt de cast zich als een onbezonnen schoolklas in een blokhut op de heide, een andere keer weten de spelers op intense en integere manier de tragedie tot leven te wekken.

In een gestileerd decor, dat de sfeer van een wat louche nachtclub oproept, vertolkt cabaretier Eric van Sauers de veelgeroemde `nobele Moor'. Hij draagt een knaloranje broek en berenvellen om zijn benen. Een misplaatste aankleding, want hij is als generaal in dienst van Venetië en komt uit het hete Noord-Afrika.

Van Sauers is geen acteur in de traditionele betekenis. Van de rol van Othello maakt hij vooral zíjn gimmick. De tekst in de vertaling van Bert Voeten is voor hem een leidraad tot eigen invallen, alsof hij ter plekke improviseert. Hierdoor verandert ernst in luim. Opmerkelijk is hoe vaak hij het woord `gewoon' gebruikt. En zo staat hij daar ook, groot, massief, een gewone man met een verrassend lome, veelal onduidelijke dictie.

Zijn tegenspeler is de slinkse Jago, de meest fascinerende spitsboef die Shakespeare ooit heeft gecreëerd. Ludo Hoogmartens speelt hem als een sinistere schurk met kaalgeschoren kop en een soldatenpak aan. De voorstelling opent met een ingreep van Terpstra. Jago roept uit: ,,Ik haat die neger, ik haat die neger!'' Dat staat niet in de tekst, maar het verduidelijkt de inzet van Jago: hij wil Othello's dood. Jago's jaloezie geldt zowel zijn meerdere als Othello's vrouw, de beeldschone Desdemona, vertolkt door (film-)actrice en zangeres Ricky Koole. Hun huwelijk is een coup de foudre, die uiteindelijk tot de dood leidt.

Koole bespeelt vele registers: ze kan krijsen als een viswijf, ze kan het timide schoolmeisje uitbeelden en ook de vrouw die daadwerkelijk van haar man houdt. Zij is naast Othello uitstekend gecast. Waar zij intelligent is, toont de Moor slechts goedgelovigheid en naïef vertrouwen in Jago. Toch blijft zij door alles heen een zinnelijkheid uitstralen die Othello doet twijfelen aan haar liefde voor hem. Jaloezie is het venijn waarmee zijn ziel is vergiftigd; vertwijfeling is de werkelijke dramatische aanleiding.

Naarmate de voorstelling vordert, moet het cabaret bezwijken voor de vernuftigheid waarmee Shakespeare de intrige opbouwt. Jago, aanvankelijk ook zo'n halve komediant, die al te graag het publiek bij zijn vileine schaakspel betrekt en zelfs bierblikjes uitdeelt, neemt angstaanjagende proporties aan. Sluipend, hoofd tussen de schouders, altijd op het juiste ogenblik opduikend, stuwt hij de tragedie naar de apotheose: hij heeft Othello zo bespeeld dat deze besluit `die hoer, die snol, die slet' van een volstrekt onschuldige Desdemona te doden. De ontstellende reeks scheldwoorden spreekt Van Sauers nagenoeg zonder mimiek uit. Zijn expressie is nogal looiig, wat iets extra kwaadaardigs aan zijn spel geeft.

Vlak voor het slot zingt Koole Jacques Brels Laat me niet alleen (Ne me quitte pas). Een prachtig moment. De wurgscène speelt zich niet traditiegetrouw op het bed af, maar staande. Othello omhelst Desdemona. Hij drukt zijn hoofd hard tegen het hare en buigt haar rug, zodat haar nek knakt. Ik meende het zelfs te horen: een droog geluid alsof een stukje hout breekt. De ernst wordt al gauw weer verdreven door jolijt. En zo blijft deze voorstelling, met sublieme momenten, telkens weer dubbelhartig. Het huwelijk tussen cabaret en tragedie is even omstreden als dat tussen Desdemona en Othello.

Voorstelling: Othello van Shakespeare door Noord Nederlands Toneel. Regie: Koos Terpstra. Gezien: 27/10 Machinefabriek, Groningen. Aldaar t/m 10/11. Inl. (050) 311 3388 of www.nnt.nl.