Tournures in hoorzitting over ESF-gelden

PvdA-leider Melkert hoeft de ESF-zaak niet meer te vrezen. Hoofdrolspelers in de kwestie wezen hem deze zomer nog aan als initiator. Gisteren in de Kamer wisten ze nergens meer van.

Gisterochtend, half negen, kwamen ze bijeen op het hoofdkantoor van VNO-NCW in Den Haag. Een reünie. Maar er moest gewerkt worden: hoe konden ze later die ochtend problemen vermijden?

De oud-voorzitters van vakcentrales en werkgevers – onder wie Stekelenburg (FNV), Westerlaken (CNV), Rinnooy Kan (VNO) en Blankert (NCW) – hadden een uurtje om de hoorzitting voor te bereiden waarop ze in de Tweede Kamer moesten verschijnen. Onderwerp: het Europees Sociaal Fonds (ESF).

De Kamer wilde weten of mededelingen van Arbeidsvoorziening klopten, vele malen op schrift gedaan, dat de toenmalige voorzitters in 1994 met minister Melkert (Sociale Zaken) een akkoord sloten waarin ESF-geld werd gebruikt om bezuinigingen op Arbeidsvoorziening (Arbvo) te verzachten. Dat mag niet volgens de Europese regels.

De bezweringsformule van de voorzitters werd snel duidelijk. Er was de avond van 21 december 1994, toen ze met Melkert vergaderden om de korting op het Arbvo-budget te verkleinen, ,,niet of nauwelijks'' over ESF gesproken. Zo zei Westerlaken het, zo vertelde Stekelenburg, zo was de herinnering van Blankert.

Gegevens die afbreuk doen aan hun bewering, konden de mannen nauwelijks imponeren. Staatjes die deze krant zaterdag afdrukte, waaruit blijkt dat gedurende het overleg van 21 december de ESF-bedragen varieerden, hadden alleen mathematische betekenis, zei Stekelenburg. ,,Dat was alleen om [in de begroting van Arbvo] onder de lijn op nul uit te komen'', zei hij. Blankert suggereerde dat die staatjes ,,ook door een of andere journalist'' met pen bewerkt konden zijn. ,,Je weet het nooit tegenwoordig.''

Afgelopen zomer waren er vier betrokkenen bij het partijenakkoord die – toen de zaak nog niet onder politieke pressie stond – beaamden dat ESF destijds een belangrijke rol speelde. Van deze vier maakte Westerlaken gisteren de opmerkelijkste tournure. Wist hij eerder stellig dat ESF-geld van grote betekenis was in het Bel Air-akkoord (genoemd naar het hotel waar destijds werd vergaderd), nu bleef daar vrijwel niets van over. De enige verklaring die hij opperde was dat in een aanpalende kamer – waar deskundigen van Arbvo, de centrales en het ministerie vergaderden om de voorzitters te seconderen – die avond ,,wél over ESF is gesproken''.

Deze deskundigen speelden afgelopen zomer een hoofdrol in het bericht dat het akkoord destijds werd gesloten mede omdat Melkert ESF-gelden ter beschikking stelde. Zo vertelde FNV'er Simon van de Pol dat Melkert persoonlijk ,,de oplossing met het ESF-geld'' introduceerde. Die uitspraak staat in een door hem goedgekeurd gespreksverslag. Gisteren zei Van de Pol: ,,Met ESF gebeurde niets bijzonders, dat geld had Arbvo al en dat hield het. Bussines as usual''.

Zijn collega Piet Hazenbosch (CNV) werd herinnerd aan zijn uitspraak dat met het partijenakkoord `Italiaanse toestanden' waren geïntroduceerd, omdat ESF zo gevoelig is voor misbruik en fraude. ,,Dat sloeg niet op het akkoord maar op dergelijke subsidieregelingen in het algeméén.''

En er was Sip Nieuwsma van VNO-NCW, die deze zomer zei dat voor Arbvo sinds het partijen-akkoord ,,ESF eigen organisatie het geld was (...) waarmee we de gaten vulden en de exploitatie rond maakten''. Dat mag niet volgens de Brusselse regels – maar gisteren verklaarde Nieuwsma dat hij geen financiële gaten bedoelde. ,,Het ging mij om de gaten in het beleid.''

Oud-voorzitter Joke van der Beek van Arbvo lichtte toe waarom haar organisatie eerder vele malen op schrift had verklaard dat het partijenakkoord op de rand van de Brusselse regels was. Met het ESF-geld was Arbvo draaiende gehouden, schreef ze eerder, en ook dat staan de regels niet toe. Van der Beek neigde er gisteren toe deze lezingen opnieuw te bevestigen. ,,In de beginjaren [na het partijenakkoord] was er ongelofelijk veel druk op de organisatie om het ESF-budget op te maken'', zei ze. Het was altijd ,,glashelder'' wat met de term `ESF eigen organisatie' bedoeld werd: ,,dat je omzet moest maken''. Het had volgens haar een ,,onaangename'' uitwerking op de relatie van Arbvo met derden, bijvoorbeeld gemeenten. Want Arbvo kon dit geld niet meer aan hen doorsluizen maar moest het zelf opmaken om het activiteitenniveau in stand te houden, aldus de oud-voorzitter.

Rekenkamer-lid A. Havermans zei dat zijn college nooit diepgravend onderzoek heeft gedaan naar de uitwerking van het partijenakkoord. Hij signaleerde net als Van der Beek wel een verandering: Arbvo had sinds het partijenakkoord een plicht ESF `om te zetten'. ,,De eigen ESF-projecten werden vóór 1994 alleen achteraf in de jaarrekening opgenomen. Na 1994 werden ze ook in de begroting opgenomen, als een soort taakstelling.''

Een specifiek onderzoek naar de vraag of ESF-geld in het instituut Arbvo is gaan zitten is mogelijk, zei Havermans. Hij vindt het logisch dat Koning er niet aan toekwam, gezien de hem gegunde onderzoekstijd. ,,Maar je kan dat altijd uitzoeken.''

De Kamer zal hier niet meer op aansturen. De PvdA wil het liefst zo snel mogelijk van het onderwerp Melkert/ESF af, en ook coalitiegenoot VVD stuurt aan op een snel, afsluitend debat. Kamerlid Kamp zei gisteren na afloop dat hij de ontkenningen van werkgevers en werknemers ,,redelijk overtuigend'' vond. Hij vindt het een minpunt dat kennelijk geen enkele onderzoeker – ook Koning en de Rekenkamer niet – heeft gekeken naar projecten. ,,Daarmee blijft er een kans dat ESF-geld in de organisatie is gaan zitten. Maar is geen enkele harde aanwijzing voor. We moeten deze zaak nu maar eens afsluiten.''

De Tweede Kamer wil Melkert zelf niet horen omdat hij nu niet meer ministerieel verantwoordelijk is. Vanavond moet Koning verschijnen.