Haast met pokkenvaccin

Na twintig jaar produceert Nederland weer vaccin tegen pokken, uit vrees voor een terroristische aanslag met het pokkenvirus. Ingeënt wordt er nog niet.

Over drie maanden is er genoeg pokkenvaccin om, na een bioterroristische aanslag met pokkenvirus, alle 16 miljoen inwoners van Nederland te vaccineren. De vaccinfabriek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu in Bilthoven (RIVM) begon eerder deze maand met de productie, in opdracht van minister Borst (Volksgezondheid).

,,We produceren het vaccin op de oude manier. Zoals het twee decennia geleden ook gebeurde, tot we met de bereiding ervan ophielden', zegt dr. B. van Zeijst, directeur sector vaccins van het instituut. Het betekent dat ergens in Nederland – het RIVM zegt niet waar – enige tientallen kalveren staan die besmet zijn met het vacciniavirus. Het virus groeit op hun huid. Het vaccin bestaat uit bewerkt huidafschraapsel van de kalfjes.

,,Dat is vervelend voor die dieren, maar we kunnen met pijnstillers hun leed iets verzachten. De productie gaat ook niet volgens de methode van good manufacturing practice. Het is echter de enige manier waarop we nu snel vaccin kunnen produceren.' Van Zeijst verontschuldigt zich bijna.

Snelle productie is nodig wegens de dreiging van aanslagen met biologische wapens, waarvan de westerse wereld zich na 11 september volop bewust is geworden. De aandacht gaat tot nu toe vooral uit naar miltvuur (antrax). Het pokkenvirus is moeilijker te bereiden en te hanteren dan de miltvuurbacterie, maar het uiteindelijke effect is veel groter. Miltvuur kan niet van mens naar mens overspringen, het pokkenvirus kan dat heel goed. Het kan zich over een hele bevolking verspreiden, als die niet met het vaccin is beschermd.

Wie in Nederland ouder is dan een jaar of 23 is nog gevaccineerd tegen pokken. De drie littekens van de vaccinatieplaats zitten meestal op hun bovenarm, bovenbeen of bil. De grote plekken ontstonden doordat het pokkenvaccin niet via een dunne injectienaald werd toegediend. De vaccinatieverpleegkundige doopte een tweepuntige naald in het vaccin en prikte daarmee een keer of vijftien op één plek door de huid. En dat driemaal. ,,De bescherming tegen het virus loopt echter terug na de kindertijd', aldus Van Zeijst. ,,De schatting is dat de helft van de mensen niet meer beschermd is. We kunnen alleen niet bepalen wie nog wel voldoende afweerstoffen heeft.'

Daarom wordt ook voor iedereen die ooit als kind is gevaccineerd nu weer vaccin aangemaakt. Jongeren zijn niet meer gevaccineerd. De vaccinatie is gestaakt omdat het pokkenvirus wereldwijd was uitgeroeid. [Vervolg POKKEN: pagina 7]

POKKEN

Militair virus is spoorloos

[Vervolg van pagina 1] De fabricage van het pokkenvaccin leed onder de wet van de remmende voorsprong. Pokken waren de eerste ziekte waartegen artsen vaccineerden. In de negentiende eeuw raakte de pokkenvaccinatie wijdverbreid. De ontwikkeling van een modern vaccin kwam stil te liggen toen de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in de jaren zestig echt werk maakte van de uitroeiing van het pokkenvirus. De laatste mens die een natuurlijke pokkeninfectie doormaakte, in 1977, was een Somalische ziekenhuiskok. Op 8 mei 1980 verklaarde de WHO de wereld vrij van pokken.

Toen er na 1977 geen pokkenpatiënten meer waren, lag het virus alleen nog maar in de diepvriezers van universiteits- en staatslaboratoria. Ken Alibek, in de jaren zeventig plaatsvervangend directeur van het Russische programma voor biowapens, en in 1992 overgelopen naar het Westen, onthulde in 1999 in zijn boek Biohazard dat, meteen nadat de pokkenvaccinaties stopten, de Sovjet-Unie massaal pokkenvirus ging aanmaken als biologisch wapen. Officieel ligt het virus nu alleen in twee labs in Atlanta (VS) en Moskou. Waar de militaire voorraden zijn gebleven is onbekend.

De pokken waren eeuwenlang een van de meest gevreesde ziekten. Iedereen kreeg ze en één op de drie kinderen overleed er aan. Kinderen in India `telden' pas mee als ze de pokken hadden overleefd.

Besmetting gebeurt door het inademen van virusdeeltjes die met miljoenen tegelijk vrijkomen uit de huidblaasjes van patiënten. Het virus groeit nadat het het keelslijmvlies is gepasseerd eerst in lymfeknopen en milt. De patiënt heeft dan wat koorts, maar wordt nog niet als een pokkenpatiënt herkend. Na een incubatieperiode van 12 tot 14 dagen ontstaan uiteindelijk blaasjes in de huid. Dan is de patiënt erg ziek, heeft koorts, hoofd-, buik- en rugpijn en raakt vaak ook geestelijk in de war. En pas dan is de patiënt besmettelijk voor anderen. Van Zeijst: ,,Mensen die met slachtoffers in contact zijn geweest kun je beschermen door ze binnen twee dagen te vaccineren. Als je het vaccin een beetje verspreid opslaat, kun je dan iedereen nog met vaccin beschermen?'

De eerste slachtoffers van een aanslag zijn te voorkomen door nu iedereen te vaccineren. Directe vaccinatie van 16 miljoen Nederlanders kost echter, afgaand op de wetenschappelijke literatuur, meer dan tien mensen het leven. Het pokkenvaccin is een berucht vaccin met soms ernstige bijwerkingen. Bij enkele mensen groeit het ingebrachte verzwakte vacciniavirus door, in een enkel geval met fatale afloop. Een andere bijwerking die soms de dood tot gevolg heeft is hersenvliesontsteking. (Her)vaccinatie van alle Nederlanders ligt dus niet voor de hand, zolang er, in de woorden van minister De Vries (Binnenlandse Zaken) afgelopen vrijdag, voor een acute dreiging ,,nog niet het begin van een aanwijzing is.' Ook andere westerse landen brengen nu hun pokkenvaccinvoorraden op peil, maar vaccineren nog niet.