De vijand als spiegel

In zorgeloos welvarende tijden behoort een vijand tot de franje van het leven. Een vijand is onder omstandigheden dat men noch onderdrukt wordt, noch verslagen is, een luxe product. Men kan zich dan een vijand permitteren zoals een tweede huisje in Frankrijk, een witte dwergpoedel of het rijden in een Jaguar. Evenals dergelijke zaken die niet worden opgedrongen maar waar je zelf voor kiest, draagt een vijand bij aan een overzichtelijk, comfortabel en stimulerend bestaan. Met een vijand hoeft men zich nooit te vervelen. Tenminste, als men hem met zorg uitkiest en let op kwaliteiten als inhoud en charisma. In ieder geval wil ik geen vijand die saai, middelmatig en dom is. Aan zo'n vijand kan ik me niet optrekken. Nee, een vijand moet zoveel mogelijk representeren van hetgeen ik diep in mijn hart in hoge mate bewonder en wil zijn. Een goede vijand heeft juist die eigenschappen en gewoontes waar ik hevig naar verlang of die ik in mij draag. Toon mij uw vijand en ik zeg u wie u bent.

West-Europa en de Verenigde Staten zijn evenals ikzelf niet onderdrukt, niet arm en verslagen. Zij kunnen zich daarom een vijand veroorloven. Osama bin Laden, de uitverkoren vijand, is ook niet onderdrukt, arm en verslagen en kan zich daarom eveneens een vijand permitteren. Alsof de romantiek van Hollywood en Hallmark waarheid is geworden, hebben beiden elkaar gevonden en besloten zich vol overgave in wederzijdse vijandschap te verbinden. Dat spreekt veel mensen uit `de Vrije Wereld' aan. Behalve dat zij voor de televisie gekluisterd zitten, schaffen zij boeken over de nieuwe vijand aan. In Nederland gaan geschriften over Osama bin Laden en met hem geassocieerde boeken als de koran, Taliban van Ahmed Rashid en Usama bin Laden's al-Qaida van Yonah Alexander en Michael S. Swetnam grif over de toonbank. De zoekmachines van internet worden zowel hier als in de Verenigde Staten veelvuldig met de term Osama bin Laden aan het werk gezet.

Wat voor beeld geven dergelijke bronnen van de levensloop en persoon van Osama bin Laden? Wordt er duidelijk uit wat het Westen, de Verenigde Staten in het bijzonder zo aantrekkelijk aan hem vindt dat hij als vijand is uitverkoren? Ja. In A biography of Osama bin Laden gepubliceerd op de website van de Amerikaanse non-profit mediaonderneming PBS, wordt beklemtoond dat de vader van Osama bin Laden begonnen is als arme kruier in Jeddah. Niet zomaar arm, nee, zo wordt uitdrukkelijk vermeld, `very poor', om te eindigen als `owner of the biggest construction company in the kingdom'. Ondanks dit succes bleef de vader van Bin Laden nederig, eenvoudig en genereus. Zo zou hij trouw zijn gebleven aan de tas die hij als arme kruier, zowat zijn enige bezit uiteraard, gebruikte. Als een relikwie stelde hij het ding tentoon in een vitrine in de belangrijkste ontvangstruimte van zijn handelsimperium. Altijd zou hij zijn kinderen hebben voorgehouden goed te leven naar religieuze waarden en sociale codes. Hij was daarin dominant en zorgvuldig. Daar stond tegenover dat hij zijn kinderen, ongeveer vijftig wordt vermeld, meenam op tochtjes naar zee en woestijn.

Vader behandelde zijn kinderen als volwassenen en sprak als goede vader zijn vertrouwen in hen uit.

Osama bin Laden is dus de zoon van een selfmade man, een vleesgeworden American Dream. Uiteraard hoort bij zo'n vader een zoon die teruggetrokken leeft en verlegen is. In Amerikaanse documentaires over pop- en filmsterren wordt vaak zo'n zelfde levensschets over de jongemannenjaren gegeven. Zo ook in Taliban, waarin te lezen valt dat de jonge Bin Laden mager en een meter drieënnegentig lang met bijbehorende lange ledematen stil door de King Abdul Aziz Universiteit van Jeddah zou hebben gelopen. Hij was geen intellectueel, niet geleerd en daardoor onzeker, zeer beïnvloedbaar en altijd op zoek naar mentoren. Niets dat erop wees dat hij voor grote dingen zou zijn voorbestemd. Zijn familie was dan ook aangenaam verrast dat hij zich als vrijwilliger meldde voor de strijd van Afghanistan tegen de atheïstische Russen, die door zijn vader werd gefinancierd. Volgens eigen zeggen nam hij in het kader van die oorlog deel aan hinderlagen tegen het sovjetleger.

Voorwaar een jongen van geen woorden maar daden, spreekt uit de verschillende levensschetsen. Een veteraan zelfs en dan nog wel van de strijd tegen de communisten. Op dit punt in zijn biografie aangekomen zou hij zo weggelopen kunnen zijn uit een Vietnam-film of Independence Day. Osama bin Laden heeft zo ongeveer het ideale profiel van een Amerikaanse presidentskandidaat voor de Republikeinen. Neem daarbij dat hij evenals de Republikeinen veel waarde hecht aan religieuze waarden en een terughoudende positie van de vrouw in de samenleving en je begrijpt helemaal waarom de man de ideale vijand is om je aan te spiegelen. Dat hij bovendien een goed oog heeft voor spektakel tegen 9-11 kan geen Hollywood-productie op maakt dat hij precies is wat de Verenigde Staten willen. Er is geen betere Amerikaan dan hij.

Uiteraard hebben de Verenigde Staten vast een even grote aantrekkingskracht op Bin Laden. Het slimme en slinkse imperialisme van opvattingen en producten zal hij smachtend bewonderen. Zoals Maurits Berger opmerkt in Kruistocht en jihad is de houding in de Arabische wereld ten opzichte van Amerika zeer ambivalent. Haat en liefde wisselen elkaar af. Wat dit betreft is niets Arabisch het Westen vreemd. Vijanden kiezen elkaar omdat zij zichzelf liefhebben en als Narcissus naar hun eigen beeld willen kijken. Alleen de gebombardeerde en vluchtende Afghanen alsmede de slachtoffers van de elfde september beleven aan zo'n wederzijdse zelfverheerlijking geen vreugde of genot. Anders dan het Westen en Osama bin Laden, kunnen zij zich de luxe van een heroïek en zelfspiegelende vijandschap niet veroorloven. Maar tot de spiegel van Narcissus eindelijk breekt, betalen zij er wel voor. Met hun leven.