Solo-optreden werd burgemeester fataal

Leeuwarden wijdt vanavond een openbaar raadsdebat aan het ontslag van burgemeester Loeki van Maaren. Nu de zwijgplicht is opgeheven verwacht de gemeenteraad opening van zaken. Wat ging er mis?

Enthousiast, een ervaren en doortastend bestuurder. Zo omschreef de toenmalige Leeuwarder loco-burgemeester Peter den Oudsten zijn partijgenote Loeki van Maaren-van Balen (55, PvdA) bij haar aantreden in Leeuwarden als burgemeester in februari 1999.

Na tweeëneenhalf jaar is haar burgemeestersschap in de Friese hoofdstad voorbij. Grote bestuurlijke fouten van de kant van Van Maaren en oplopende irritaties tussen de burgemeester en haar wethouders, leidden twee weken geleden tot de conclusie van beide partijen dat het beter was uit elkaar te gaan, zo wijzen gesprekken met acht goed-ingevoerde betrokkenen uit. Hoewel de zwijgplicht formeel is opgeheven willen weinigen met naam en toenaam in de krant, onder meer om niet vooruit te lopen op het raadsdebat van vanavond. Ook Van Maaren zelf doet er het zwijgen toe, ondanks een herhaald verzoek door deze krant om commentaar op het hier gepresenteerde materiaal.

Al snel na haar benoeming werd duidelijk dat Van Maaren technisch geen sterke raadsvoorzitter was. Hermien de Haan die Den Oudsten begin dit jaar opvolgde als loco-burgemeester, vond haar ,,onprofessioneel''. Van Maaren begon onvoorbereid aan vergaderingen, zeggen andere bronnen. Collegestukken bleven grotendeels ongelezen, haar dossierkennis was gering. Daarom namen wethouders de wekelijkse persconferentie van haar over. Namen van raadsleden kende ze na tweeëneenhalf jaar nog niet uit haar hoofd. Katie Dolstra van Leefbaar Leeuwarden werd Dolman, wethouder Hafkamp bleef Haverkamp. Pijnlijke incidenten deden zich voor, bijvoorbeeld toen ze een speech bij een verkeerde gelegenheid voorlas. De incidenten maakten haar functioneren niet onmogelijk, maar veroorzaakten wel een afstand met het doorgaans loyale ambtenarenkorps, zo zeggen ingewijden. ,,Als ze zelf fouten maakte, was de oplossing een ambtenaar te ontslaan'', aldus zo'n ingewijde.

Het eerste jaar was moeilijk voor Van Maaren. Ze kon geen woning vinden, reisde op en neer naar het Limburgse Weert. Daardoor deed ze Leeuwarden te kort, gaf ze begin dit jaar openlijk toe. De kwestie met de woning werd breed uitgemeten in de regionale pers. Het maakte haar onzeker, zegt een politieke vriend en vooraanstaand sociaal-democraat. ,,Ze had een valse start, waarna ze nooit zichzelf is geweest. Er is kennelijk iets geknapt. Ze is een op harmonie ingesteld mens, die onvoldoende kans kreeg zich te ontwikkelen en als bestuurder in Leeuwarden nooit uit de verf is gekomen.''

Waar was de kordate, gemotiveerde bestuurder Van Maaren, die in Weert veel complimenten had geoogst? In Limburg toonde ze visie, zegt PvdA-wethouder A. Heijmans van de Limburgse plaats. Daar was ze een samenbindende factor, trok ze processen vlot en leidde ze met verve de vernieuwing van de binnenstad.

Krediet had ze aanvankelijk ook in Leeuwarden. Maar ze leed onder de gesloten bestuurscultuur, de roddel en achterklap. De Friese oud-commissaris der Koningin Hans Wiegel repte vorige week van ,,de PvdA-coterie''. Twaalf jaar geleden had de PvdA de absolute meerderheid in de Leeuwarder raad; beslissingen werden in de fractie genomen. Afspraken tussen collegepartijen en wethouders werden dichtgetimmerd. Volgens Bram Peper, oud-minister van Binnenlandse Zaken die Van Maaren in Leeuwarden benoemde, werd zij het slachtoffer van een slecht draaiend gemeentebestuur. Maar volgens raadsleden is de bestuurscultuur juist opener geworden na de komst van D66-burgemeester Apotheker en een breed college van VVD, D66, Groen Links en PvdA. Wat Van Maaren wel meemaakte waren de vele wethouderswisselingen. Volgens VVD-fractievoorzitter T. van Mourik werd van de burgemeester daarom ,,een bindende rol'' verwacht, ,,iemand die stimuleert en boven de partijen staat''. ,,Dat heeft ze niet gebracht.''

Feit is dat de problemen tussen de wethouders en Van Maaren groter werden na het vertrek van de inhoudelijk sterke wethouder en loco-burgemeester Peter den Oudsten, thans burgemeester van Meppel. Hij fungeerde voor haar als een coach, behoedde haar voor fouten. Na zijn vertrek voerde Van Maaren een jaar lang diverse gesprekken met Commissaris der Koningin Nijpels. Ze kreeg een coach van Binnenlandse Zaken. Naar buiten toe bleef ze charmant. Nijpels zegt dat Van Maaren ,,heel goed is in sociaal contact en open is richting bevolking.''

Wethouders en gemeenteraadsleden zagen echter een andere Van Maaren, een bestuurder die steeds eigenmachtiger optrad. Zo vroeg Van Maaren de afgelopen zomer enkele externe bureaus offertes voor het doorlichten van het ambtenarenapparaat, zonder portefeuillehouder De Haan hierover te raadplegen. Door een ambtelijke blunder had Leeuwarden bedrijven te laag aangeslagen voor de onroerend zaak-belasting, wat de gemeenschap miljoenen kostte. Een politieke crisis kon tenauwernood worden voorkomen. Er was overeenstemming over een brede risico-inventarisatie, maar niet dat Van Maaren zelf bureaus zou benaderen.

Eerder vroeg Van Maaren de provinciale archiefinspectie, zonder dat de verantwoordelijk wethouder hiervan wist, de postregistratie door te lichten. En twee maanden geleden zegde Van Maaren haar lidmaatschap van het dagelijks bestuur van de Regionale Brandweer Fryslân op, wegens een te volle agenda. Haar medecollegeleden werden pas achteraf ingelicht. Ze waren er niet blij mee, zeggen goed-ingevoerde bronnen. De Friese hoofdstad was nu niet vertegenwoordigd in de regionale brandweerorganisatie, terwijl het Leeuwarder brandweerkorps daarin een belangrijke rol speelt.

Ook Van Maarens optreden als commissaris van Nuon Water wekte de nodige irritatie. Ze stemde in met een verhuizing van het hoofdkantoor uit Leeuwarden, terwijl beloofd was dat dit ook na een fusie in de Friese hoofdstad zou blijven. VVD-fractievoorzitter T. van Mourik: ,,Ze is door de raad benoemd, maar we kregen nooit enige informatie. Tot we in de krant lazen dat het hoofdkantoor zou vertrekken.'' Hij noemt haar optreden ,,veel te passief.'' ,,Het is typerend voor haar manier van besturen. Als je altijd op je tenen loopt, loop je altijd achter de feiten aan. Ze moet staan voor de belangen van Leeuwarden, maar ze zei dat ze er zat voor het belang van het bedrijf.''

Opgeteld bij de eerdere irritaties, bleek de maat vol. Op 11 september bezocht het voltallige college Nijpels om te melden dat de meningsverschillen onoverbrugbaar waren. Hij stelde nog bemiddeling voor. Zo niet, dan waren er twee wegen: een voorstel aan de raad om het vertrouwen in de burgemeester op te zeggen of een onderlinge regeling, waarna Van Maaren zelf ontslag kon nemen. Men koos voor de laatste.