`In islamitisch Nederland ontbreekt elke intellectuele ontwikkeling'

Nederlandse moslims misbruiken de islam, ze kennen de geschiedenis van hun godsdienst niet. De Algerijnse hoogleraar Mohammed Arkoun over het gevaar van opstandige Marokkaanse jongeren, Pim Fortuyn en het drinken van alcohol.

Mohammed Arkoun komt niet zomaar naar Nederland. Elke keer als de reizende Algerijnse hoogleraar geschiedenis van de islam Nederland aandoet, is er iets aan de hand. Dan is de moslimgemeenschap in verwarring door toedoen van de moslims zelf of door de wereldpolitiek. Arkoun doceert aan de Franse Sorbonne en aan universiteiten van Turkije tot Canada. Begin jaren negentig was hij gasthoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, maar die leerstoel islam werd opgeheven vanwege geldgebrek.

De vorige keer kwam Mohammed Arkoun (72) langs om te debatteren over de homovijandige uitlatingen van de Rotterdamse imam El-Moumni. Ditmaal gaat hij in het Amsterdamse Felix Meritis in discussie met christelijke en joodse intellectuelen over de vraag hoe verschillende religies vreedzaam kunnen samenleven. Dit naar aanleiding van de aanslagen in de Verenigde Staten op 11 september en de vergeldingsacties in Afghanistan. Die ontwikkelingen hebben immers de angst voor de islam vergroot en de tegenstellingen tussen islamieten en Nederlanders verscherpt.

Enkele uren voor het debat neemt de inmiddels wereldberoemde hoogleraar plaats in een fauteuil in café The Grand waar sterren en liefhebbers van kitsch zich graag laten zien. Arkoun houdt zijn regenjas aan. Daaronder draagt hij een bruin gestreept pak. Zijn haar is kerstmanachtig wit, zijn gezicht telt veel rimpels. Gedurende het vraaggesprek houdt hij een opnameapparaat voor zijn mond. ,,Voor mijn archief'', zegt hij. Arkoun drukt op de knop `record' en begint te doceren nog voordat de eerste vraag helemaal is gesteld. Woorden en lange zinnen volgen elkaar in rustig tempo op.

Het betoog van Arkoun gaat over de teloorgang van de filosofie en de theologie in de islam. De ,,neerwaartse spiraal'' begon in de dertiende eeuw. Hij doelt op het verdwijnen van het zelfstandig interpreteren van de koran en de overleveringen van de profeet Mohammed, de bâb al-igtihâd. De religie verloor zijn dynamiek. Koranverzen en woorden van de profeet werden voortaan letterlijk opgevat en niet vertaald naar de veranderende omstandigheden. In de vorige eeuw hebben enkele geleerden uit onder andere Egypte en Tunesië geprobeerd die ontwikkeling te keren, waarna er op kleine schaal weer filosofisch en intellectueel werd gesproken en geschreven over de islam. Maar het dekolonisatieproces na de Tweede Wereldoorlog heeft deze ontwikkeling de kop ingedrukt, zegt Arkoun, en discussie binnen de islamitische gemeenschap definitief beëindigd.

Arkoun: ,,Na de Tweede Wereldoorlog hebben islamitische regio's zich met langdurige en heftige oorlogen moeten bevrijden van hun vreemde overheersers. Neem Algerije. Daar is een oorlog van zeven jaar gevoerd tegen de Fransen. Algerije had tot dan toe geen nationale identiteit. Het enige dat de mensen gemeen hadden was de religie. Dus hebben ze de islam gebruikt om de mannen te mobiliseren en te motiveren. Islam werd gebruikt als een politiek wapen. De soldaten kregen te horen dat de islam, hun identiteit, door een westerse mogendheid was vernietigd. Ook toen werd gerept van een jihad.

,,De politisering van de islam werd funest voor de islam als religie. Islam werd gebruikt om de oorlog en de macht van de lokale heersers te legitimeren. Gelovigen raakten verward over de rol van hun religie. Is de religieuze beleving nou individueel, dus privé, of juist politiek?''

Arkoun constateert dat pogingen om moslims andere dan islamitische identiteiten te geven hebben gefaald. Het succes van de Egyptische president Nasser die het Arabische nationalisme trachtte te promoten bleek kortstondig, evenals de pogingen van president Soekarno van Indonesië om zijn onderdanen los te weken van de politieke islam. Het beste bewijs van de islam als wapen werd geleverd door de orthodoxe ayatollahs in Iran. Ook zij beriepen zich op `de islam' om het bewind van de sjah, die in hun ogen naast corruptie ook de neokoloniale westerse onderdrukking symboliseerde, met succes te verdrijven. ,,En na de val van de Sovjet-Unie werd `de islam' alweer als een politiek wapen gebruikt in sommige regio's. Islam tussen haakjes, want deze islam is niet de religie islam. Ze hebben de islam misbruikt. Net als de Talibaan.''

De gemiddelde leeftijd onder de moslims ligt wereldwijd rond de zestien jaar. Je bent jong en je wilt wat – maar vooral geen diepzinnige, vage gesprekken over het geloof.

,,Voor de Tweede Wereldoorlog waren er geen fundamentalisten, radicale moslims. Te veel jeugd verandert de dynamiek van een gemeenschap. Algerije telde in 1960 acht miljoen inwoners, inmiddels zijn dat er 30 miljoen. In alle islamitische landen is de bevolking fors gegroeid. Deze jonge mensen zijn opgegroeid met de politieke islam, de ideologie. Zij kennen alleen de omstandigheden waar de islam dogmatisch is gebruikt. De religie kennen zij niet. De vrijheid van cultuur, respect voor andersdenkenden hebben zij niet aan den lijve ondervonden.

,,De jongeren willen reizen, luxe artikelen hebben en een goede opleiding volgen, maar de staten kunnen die niet bieden. Ze groeien op met corrupte systemen. Dan komen de gefrustreerde jongeren op voor hun rechten. Zij bevechten het systeem met zijn eigen wapen, de politieke islam.

,,Zo ontstaat fundamentalisme. Er is ook geen alternatief, islam is hun enige beschikbare wapen. Deze jongeren noemen zich radicale moslims, zonder te weten wat de islam inhoudt, zonder kennis van theologie. Zonder theologie wordt een religie een ideologie en dat is gevaarlijk.''

Dus de bevrijdingsoorlogen hebben de islam in feite vernietigd?

,,De intellectuele islam is vernietigd. Neem mijn Pakistaanse collega Rahman, hij schrijft over het islamitisch denken. Machthebbende moslims waren het niet eens met hem. Hij moest vluchten en werd een gerespecteerd professor aan de universiteit van Chicago. Een andere collega is in Kaïro in de gevangenis gegooid omdat hij een clubje had opgericht om over civiele organisaties te praten. Door de politisering van de islam is er geen vrijheid voor intellectuelen meer. Maar westerlingen maken meteen de fout dit alles toe te schrijven aan de islam. Islam is een abstract woord, en kan dus geen obstakel zijn voor welke ontwikkeling dan ook. Mensen die de islam misbruiken zijn een obstakel.''

U komt inmiddels al elf jaar naar Nederland. Ziet u vooruitgang?

,,Er is geen enkele intellectuele ontwikkeling te bekennen in islamitisch Nederland. Toen ik kwam, speelde de Rushdie-affaire. De discussie werd gedomineerd door radicale moslims die zich de ware moslims noemen. Zij geloven in de reactivering van de sharia (de islamitische wetgeving, red). Die zou moeten gelden in de hele wereld en voor alle mensen. Sharia overstijgt alle grondwetten, want sharia is gegeven door god, zeggen zij. Toen werd met dezelfde termen, woorden en woede gesproken als daarna tijdens de Golfoorlog. En nu, sinds 11 september, voeren wij dezelfde discussie op dezelfde manier. Zeg me: hoeveel artikelen van de hand van islamitische intellectuelen heeft u gelezen in de Nederlandse media? Dat bedoel ik nou.

,,De onwetendheid onder Nederlandse moslims is enorm. Ik daag ze uit om mij iets te vertellen wat historisch aanvaardbaar is over de formatie van de sharia in de eeuwen kort na de openbaring van de koran.

,,Hoe is dat proces gegaan? Ik stel bewust deze vraag omdat zij de sharia claimen zonder die te kennen, het is hun identiteit. Er zal niemand zijn die hier een antwoord op weet, ik wil dus zo in de praktijk bewijzen dat wat zij denken te weten, te zijn, wat hun identiteit is, niet klopt. Ze hebben een dogmatische benadering van de islam: Ik ben moslim, dus ben ik voor de sharia.''

U kwam naar Nederland om de intellectuele discussie gestalte te geven. Deze kritiek mag u uzelf ook aanrekenen. Heeft u niet gefaald?

,,Zo zou ik dat niet willen zeggen. Veel mensen zijn wel geïnteresseerd in mijn interpretaties en uitleg, ze luisteren ook wanneer ik spreek, maar voor de rest is er geen interesse ontstaan voor onze filosofen. Die hebben we verwaarloosd. Wie leest ze nog? Alleen professoren en enkele studenten, geen islamieten. Want die zeggen: sharia is tegen de filosofie, tegen het vrije denken. Afschuwelijk foute gedachte. Dit is niet alleen in Nederland zo, ook in Frankrijk wordt de discussie gevoerd door niet-moslims.

,,Mijn lessen aan de leerstoel islam waren in principe toegankelijk voor iedereen. Ik wilde geen islamologen of imams opleiden, ik wilde juist een discussie op gang brengen. Maar het waren alleen studenten die naar mijn lessen kwamen. Ik wilde ook een islamitisch instituut oprichten waar iedereen vrijelijk over de islam kon debatteren met kennis van zaken. Dát zou een verschil hebben gemaakt. Dan hadden wij nu ook mensen in Nederland gehad die op hetzelfde intellectuele niveau als Nederlanders konden meediscussiëren. Ik heb destijds met veel ministers over dat project gesproken, maar die wilden zich er niet mee bemoeien uit secularisme. Ze vonden dat de staat zich niet moest bemoeien met het godsdienstonderwijs.''

Vooral Marokkaanse jongeren in Nederland werpen zich op als moslims. Hun moslim-zijn is de enige reden waarom zij Amerika bekritiseren en opkomen voor de Palestijnse zaak. Zou het helpen als zij de theologische islam beter kenden?

,,Een religie kan geen oplossing zijn voor problemen die niet religieus zijn. Deze jongeren praten uit naam van de islam omdat ze identiteitsproblemen hebben. Ze voelen zich kennelijk geen Hollander en Nederland zien ze niet als hun land. Dat moeten we misschien ook niet verwachten. De meeste moslims kwamen niet uit liefde naar Nederland, maar voor geld. Ze vonden misschien wel banen, maar kwamen in een identiteitscrisis terecht door gebrek aan opleiding en cultuur. Zij namen de verkeerde identiteit aan, die van de moslim, net als die Algerijnen tijdens en na de bevrijdingsoorlog, terwijl ze de islam niet eens kenden. Pure onwetendheid. Ik pleit dan ook voor verplichte godsdienstlessen, ook op openbare basisscholen en middelbare scholen. Zij moeten met de westerse intellectuele normen kennismaken met religies, de dialectiek van een geloof onder de knie krijgen, zodat ze de juiste woorden weten te vinden als ze in discussie gaan met elkaar. Dan komen ze ook niet zo extreem over. Als ze de basis van de religies en de historie kennen, kunnen zij zichzelf en anderen beter begrijpen.''

Zijn `politieke moslims' een bedreiging voor Nederland?

,,Deze vraag bevalt me niet. Het gaat hier om mensen die weigeren zich te verdiepen in de islam.''

U blijft ze bekritiseren. Dan lijkt me zo'n vraag wel legitiem.

Arkoun speelt enige tijd met zijn bril, en staart naar het plafond. ,,Ze zijn wel een gevaar, ja. Hun opvattingen zijn gebouwd op onwetendheid over de islam maar ook over de westerse maatschappijen. Hun islam is hun verbeelding, en heeft geen enkel verband met de historische islam. Dit gevaar is ontketend door de Nederlandse overheid die heeft geweigerd een instituut te creëren, een plaats waar vrijelijk met kennis kan worden gedebatteerd over de islam. Frappant is dat deze beslissing is genomen om seculiere redenen. De Nederlandse overheid wenst zich uit naam van scheiding van staat en geloof niet te bemoeien met religies. Zo is de islam overgeleverd aan hier aanwezige moslims met hun diverse interpretaties. Zo heeft de dogmatische islam de vrije hand gekregen. Het gevaar zit 'm onder andere in de gedachte van sommige moslims die zeggen: voor islam was er niets en erna zal ook niets komen. Mensen buiten het geloof gaan naar de hel. Christenen zeiden dat ook, maar tegenwoordig hoor je niet één christen dit standpunt hardop verkondigen. Deze moslims zou je bewust moeten maken hoe christenen dit proces hebben meegemaakt.''

De angst voor en de woede over de islam is zo groot dat Pim Fortuyn, een politicus in spe, de oorlog verklaart aan de islam.

,,Tegen de islam of het fundamentalisme? Als een Europeaan, een Nederlander spreekt van een oorlog tegen de islam, dan begrijpt hij niets van de historie van zijn eigen land. Hij weet kennelijk niet wat de verlichting inhoudt. Hij is onverantwoord, gevaarlijk en een extremist, net als de moslims die hij wenst te bevechten. Deze man zal misschien electoraal scoren met zulke populistische uitspraken, maar hij zal op den duur naamloos opgaan in de geschiedenis. Hij zal niets bereiken. De Europese gedachte van verlichting en democratie zal hem geen ruimte gunnen. Onbelangrijke man. Hij valt absoluut niet te vergelijken met Bolkestein, die is een ware intellectueel. Bolkestein wilde een discussie aanzwengelen. En hij deed mee in de discussie. Deze man doet dat niet. Hij roept maar wat. Hij misbruikt gevoelens bij burgers, net zoals fundamentalisten dat doen. Onzin om te zeggen dat het westen superieur is. Dat is een ideologische uitspraak, heeft geen theologische en historische betekenis. In de middeleeuwen, toen het westen en het christendom zich nog bevonden in hun donkere periode, was de islam juist verlicht. De demografie, de economische bronnen zijn veranderd, mensen zijn veranderd. Maar het is dezelfde religie en hetzelfde boek gebleven. Westerlingen blijven herhalen dat de islam geen onderscheid tussen politiek en theologie kent. Onzin. Islam kun je het beste vergelijken met het protestantisme, dat heeft zich ook na oorlogen losgemaakt van de politieke hiërarchie van het katholicisme. Dat proces moet de islam nog doormaken.''

Arkoun vindt de ontstane kloof tussen moslims en het westen ,,logisch na zulke daden tegen de menselijkheid''. Door het terrorisme, maar ook door hun eigen ondubbelzinnige reacties daarop hebben de moslims zich afgezonderd. De hoogleraar verwacht dat die isolatie pas doorbroken wordt als ze de historische cultuur en de dialectiek van het land waar ze wonen overnemen zodat ze tenminste deel kunnen nemen aan publieke debatten. Daarom moet godsdienstonderwijs in ere worden hersteld, zegt Arkoun keer op keer. Zijn gezicht verzuurt bij het vallen van het woord imam. Hij kent hun niveau. Teleurstellend. ,,Domme en onwetende mensen zijn gevaarlijke mensen'', zegt Arkoun ondertussen verveeld. Alsof hij maar wil zeggen: hoe vaak moet ik dat nog nog herhalen?

Arkoun profileert zich als een liberale moslim. Wat dat is? ,,Ik ben een liberaal in mijn denkwijze.''

Hoe uit zich dat in uw dagelijks leven? Drinkt u alcohol, heeft u seks met vrouwen?

,,U mengt zich in mijn privé-leven, dat recht heeft u niet.''

En de hoogleraar wendt zich tot de verslaggever, die zijn theorie `moslims zijn onwetend over hun religie' moet bewijzen. ,,U bent Turks, moslim neem ik aan. Kunt u mij een islamitisch filosoof noemen?''

Hij kijkt alvast triomfantelijk uit zijn ogen.

Moslims zijn verward. Is de religieuze beleving nou individueel, dus privé, of juist politiek?