Kunstbenen zijn schaars

De Iraanse regisseur Mohsen Makhmalbaf was in zijn jeugd een islamitisch extremist, nu maakt hij liberale films. `Kandahar' speelt in Afghanistan. ,,Wat ik daar gezien heb heeft me geschokt.'

Door een landschap waarin de schaarse huizen dezelfde kleur hebben als de grond, door een woestijn, bewegen vegen kleur. Tussen het leem van de grond en het blauw van de lucht is opeens fel oranje, fel wit, zacht poederig blauw, diep zwart. De kleuren zijn vrouwen. Ze lopen door de woestijn in burqa's, de door de Talibaan voorgeschreven kleding die vrouwen van top tot teen bedekt. Ze deinen in de wind alsof er geen lichamen onder zitten. Schoonheid is wreed. Een groep Afghaanse vrouwen had zonder deze stoffen gevangenissen nooit voor zo'n mooi schouwspel kunnen zorgen.

De vrouwen komen voor in Kandahar, de nieuwste film van de Iraanse regisseur Mohsen Makhmalbaf. Er zit meer ellendige schoonheid in. Makhmalbaf ensceneerde in de woestijn ook een westerse hulppost waar mannen die op een mijn zijn gelopen een kunstbeen afhalen. De regisseur laat de protheses aan parachutes uit de hemel vallen.

De film is vernoemd naar Kandahar, de stad in het zuiden van Afghanistan waar de Talibaan hun machtsbasis hebben. Hij ging in mei op het filmfestival van Cannes in première en won de Federico Fellini prijs van de Unesco, de culturele afdeling van de Verenigde Naties.

Mohsen Makhmalbaf (Teheran, 1957) is met Abbas Kiarostami een van de voormannen van de Iraanse cinema, die ook in het westen geliefd is. De laatste jaren winnen Iraanse films prijzen op alle belangrijke festivals. De films zijn soms in Iran zelf verboden.

Makhmalbaf was in zijn jeugd een islamitisch extremist. Toen hij vijftien was stak hij met een mes een agent neer. Hij wilde diens wapen stelen om daarmee een bank te beroven en met de buit de islamitische revolutie financieren. De aanslag mislukte. Makhmalbaf zat vier jaar in de gevangenis. Na de revolutie werd hij vrijgelaten. Hij wilde niet meer politiek actief zijn, maar zijn eerste films droegen wel de idealen van Khomeini uit. Langzaam begon hij een steeds liberalere positie in te nemen. Makhmalbafs bekendste film is A Moment of Innocence (1996), waarin de aanslag op de agent wordt nagespeeld. Makhmalbaf en de agent treden allebei als zichzelf in de film op.

Makhmalbafs beroemdste collega's zijn tegenwoordig familieleden. Behalve zijn dochter Samira, die vorig jaar in Cannes bekroond werd voor haar tweede film Blackboards, maken ook zijn jongere kinderen Hana en Maysam en zijn vrouw Marziyeh Meshkini films. Makhmalbaf leidde ze zelf op in een door hem opgerichte filmschool.

Makhmalbaf geeft interviews in hotel Metropole in Brussel. Zijn film wordt door de aanslagen op 11 september door veel Europese distributeurs veel eerder uitgebracht dan was gepland. In Parijs draait hij al. Makhmalbaf, in modern zwart gekleed, praat afwisselend Engels en Perzisch en komt in beide talen woorden tekort. Vaak verwijst hij voor meer informatie naar zijn website. Daarop is een 40 pagina's tellend artikel te lezen dat hij lang voor 11 september schreef over Afghanistan. ,,Als dit bittere onderwerp irrelevant is voor uw zoete leven, lees het dan alsjeblieft niet', staat er in de eerste alinea.

Waarom hebt u een film over Afghanistan gemaakt?

,,Tien jaar geleden maakte ik al een film over Afghanistan, The Cyclist. Daarna ben ik, net als alle mensen waar ook ter wereld, Afghanistan vergeten. Ook Iraniërs willen niets met Afghanen te maken hebben, ook al zijn er 2,5 miljoen Afghaanse vluchtelingen in Iran. Nieuwe vluchtelingen worden aan de grens terug gestuurd. Twee jaar geleden kwam er een naar Canada geëmigreerde Afghaanse journaliste naar me toe die naar haar land terug wilde om een vriendin van haar te helpen. Die vriendin wilde zelfmoord plegen omdat ze het onder de Talibaan niet meer uithield. Haar verhaal heeft tot Kandahar geleid. In de film is de vriendin haar zusje geworden. Ik ben in het geheim Afghanistan binnen gegaan om onderzoek voor de film te doen. Wat ik daar zag heeft me geschokt. Ik zag mensen die in de woestijn als schapen lagen te sterven.'

Na 11 september staat Afghanistan wel in de belangstelling. Wat voor effect heeft dat op uw film?

,,Voor 11 september was Afghanistan een vergeten land. De film is een roep om hulp. Na 11 september is er wel aandacht voor Afghanistan, maar het is niet om humanitaire redenen. Alle mensen praten nu over terrorisme. We zouden over honger moeten praten.'

Afghanistan is volgens u een land zonder gezicht. Hebt u het een gezicht willen geven?

,,Er zijn nauwelijks beelden uit Afghanistan. In Hollywood is maar één film gemaakt die zich er af schijnt te spelen, en dat is Rambo III. Documentaires zijn er ook nauwelijks. Sinds de Talibaan aan de macht zijn gekomen, zijn afbeeldingen in Afghanistan zelf verboden. Er is geen theater, geen bioscoop, geen televisie, alleen maar twee uur radio per dag. Schilderen en fotograferen zijn verboden. Zelfs hoe mullah Omar, de leider van de Talibaan, eruit ziet, weet niemand.

Hoe realistisch is het beeld dat u in Kandahar geeft van Afghanistan? Sommige beelden zijn duidelijk verzonnen, zoals de kunstbenen die aan parachutes naar beneden komen. Van andere, zoals de gekleurde burqa's, ben ik niet zeker.

,,Ik heb geen toestemming gekregen om in Afghanistan te filmen. Kandahar is opgenomen op de grens tussen Iran en Afghanistan. De meeste rollen worden gespeeld door Afghanen uit vluchtelingenkampen. De gekleurde burqa's heb ik zelf in Afghanistan gekocht. Sommige vluchtelingen die in de film spelen, vroegen of ze in plaats van geld zo'n burqa konden krijgen. Dat heb ik niet gedaan. Stel je voor dat ze in Iran populair zouden worden. De burqa's waren in Afghanistan ook al gewoon voor de Talibaan kwamen. Veel vrouwen geloven dat ze in een zwarte steen veranderen als ze de burqa verwisselen voor een minder verbergende sluier.

,,Veel beelden uit Afghanistan zijn niet surrealistisch omdat ik ze zo gemaakt heb, maar omdat het gewoon zo is. Afghanistan is een surrealistisch land. Het is een merkwaardige tegenstelling tussen buiten- en binnenkant. Als een vrouw zich mooi wil maken, kiest ze daarvoor de middelen die nog tot haar beschikking staan.'

In de film komt een man zonder hand bij een westerse hulppost om een voetprothese bedelen. Waarom doet hij dat?

,,Deze man is een dief die door de Talibaan is berecht. Ze hebben zijn hand afgehakt. Mensen stelen als ze honger hebben. Het kunstbeen wil hij verkopen. Hij probeert het zelfs aan gezonde mensen te slijten. `Er zijn veel mijnen hier, je hebt een extra paar nodig, voor de zekerheid', zegt hij. Zo absurd is het in Afghanistan. Kunstbenen zijn er schaars. Ik heb mannen gezien die bij wijze van prothese een schop aan hun stomp hadden vastgemaakt.

In de film zien we ook leerlingen van een koranschool. Het lijkt alsof ze de Koran bestuderen, maar ze reciteren een tekst over de kalasjnikov.

,,De scholen van de Talibaan in Pakistan en later in Afghanistan zelf werden vooral bezocht wegens de honger. Op zo'n school kreeg je tenminste een stuk brood en een kop soep. Vanuit de scholen werden de kinderen voor het leger van de Talibaan geworven. Vechten is ongeveer het enige emplooi dat er in Afghanistan nog is.

,,De Talibaan zijn groot gemaakt door Pakistan en Saoedi-Arabië. Als zij hun steun intrekken, zijn de Talibaan nergens meer. Het bombarderen van Afghanistan door Amerika is volgens mij op de eerste plaats een tentoonstelling voor het verkopen van wapens. De Talibaan zouden ook langs politieke weg geloosd kunnen worden.'

Uw eigen carrière heeft zich ontwikkeld van extreem islamitisch naar een meer liberale aanpak. Wat heeft die ontwikkeling beïnvloed?

,,Iedereen wordt geboren in een bepaalde cultuur. Daar kun je niets aan doen. Je neemt voor waar aan wat je moeder en je grootmoeder vertellen. Je hebt tijd en ervaring nodig om meer te weten te komen. Toen ik nog heel jong was, ging ik naar de gevangenis. Ik werd gemarteld.' Makhmalbaf trekt zijn elegante zwarte sportschoen uit. ,,De sjah was modern maar zijn martelmethodes waren nog middeleeuws. Ik kreeg zweepslagen. Later ben ik geopereerd en hebben ze een stuk huid van mijn bovenbeen op mijn voet gezet. In de gevangenis ben ik begonnen zelf na te denken. Ik begon er boeken te lezen.'

In uw artikel ergert u zich aan het feit dat het Westen zich drukker maakte om de boeddhabeelden die door de Talibaan zijn opgeblazen dan om mensenlevens. Hoe ziet u de relatie tussen kunst en leven?

,,Toen ik de ellende in Afghanistan zag, heb ik op het punt gestaan het filmen op te geven en een ander beroep te kiezen. Het leven in Afghanistan is een tragedie geworden. Daar is op dit moment geen plaats voor kunst. Vorige week heb ik de Federico Fellini medialle in ontvangst genomen voor Kandahar. In mijn toespraak heb ik gezegd dat als ze de laatste twintig jaar geen bommen hadden gegooid maar boeken Afghanistan er nu heel anders aan toe zijn. In Afghanistan is geen enkele krant, geen televisie, geen films, geen scholen. Hoe kunnen ze daar leren denken? Na de bevrijding van Afghanistan wil ik in Kandahar een filmschool oprichten. Ik zal hem vernoemen naar Fellini.

,,Misschien is de enige kunst die je nu nog kunt zien in Afghanistan de kleur van de burqa die de vrouwen kiezen en de kleur van hun nagellak. In Herat heb ik gezien dat vrouwen op straat hun handen onder hun burqa's vandaan haalden om hun nagels door kleine jongetjes te laten lakken. Ze hebben geen geld om zelf een flesje te kopen. Deze scène zit ook in de film.'

Is nagellak onder de Talibaan niet verboden?

,,Het is ongeveer het enige dat ik heb gevonden dat niet is verboden. Eerst dacht ik dat het alleen maar een goed teken was dat vrouwen onder hun burqa's nog steeds van het leven houden en zich ondanks al hun ellende nog steeds mooi willen maken. Maar je moet niet vergeten dat veel Afghaanse mannen polygaam zijn. De vrouwen moeten zich wel mooi maken wegens de concurrentie met hun rivalen in de harem.'

Pas laat in de film kijken we met een vrouw mee door het gaas van een burqa. Waarom heeft u daar zo lang mee gewacht?

,,Om het meer nadruk te geven. Tien miljoen mensen kunnen niet zien en kunnen hun gezicht niet laten zien aan mannen en aan andere vrouwen. Als je een burqa aanhebt, ga je na een uur al bijna dood.'

Heeft u het zelf geprobeerd?

,,Ja. Je kunt geen lucht krijgen. Het is verschrikkelijk om onder een burqa te moeten ademen. De hoofdpersoon van de film heet Nafas. Dat betekent adem. Ademen is de eerste stap op weg naar vrijheid.'

Iraanse films zijn populair in Europa. Heeft u daar een verklaring voor?

,,Na de revolutie werden films uit Hollywood in Iran verboden. Daarom konden we ons ontwikkelen. Er was geen competitie. In Iran worden nu 70 films per jaar gemaakt. Een andere reden is dat onze films geen geweld laten zien. Toen ik voor het eerst naar de Verenigde Staten ging zat ik te wachten op iets dat ik altijd in films had gezien, op een gevecht, op mensen die elkaar dood maken. Ik kreeg het niet te zien. Amerikanen tonen het leven veel gewelddadiger dan het is. Dat is goed voor de handel. Hollywoodfilms zijn bovendien steeds hetzelfde, je kunt zien dat ze uit een industrie komen. Als wij een film maken staat niet van tevoren alles vast. Eigenlijk bepalen de mensen die in de film spelen, voor het merendeel geen professionele acteurs, hoe de film uiteindelijk zal worden. Zij regisseren ons.'

Veel Iraanse films worden gekenmerkt door een bijzondere mengeling van feit en fictie. Soms verschijnt de regisseur of de cameraploeg in beeld.

,,Ik denk dat dit een voorbijgaande fase is. Aan het begin van de nieuwe start van de Iraanse cinema werden er films gemaakt over het leven. De tweede generatie zag die films. Daarom maakten zij films over films. Nu maken we weer films over het leven. Iraanse films worden daarnaast beïnvloed door poëzie. Wij zijn een land van dichters. In het westen zijn teveel schilderijen.'

Hoe is Kandahar in Iran ontvangen?

,,De film ging tegelijkertijd met het festival van Cannes in première in twee bioscopen in Teheran. In Parijs draait hij nu in tien theaters. Maar goed, hij wordt gelukkig toch vertoond, want veel Iraniërs moeten niets hebben van de Afghaanse vluchtelingen. Ze zijn bang dat ze hun banen inpikken. Kandahar zal de Iraniërs misschien wat milder stemmen.

,,De Iraanse regering heeft geprobeerd het maken van Kandahar te verhinderen. Ze wilde niet dat ik de vluchtelingen steunde. Het parlement, dat nu veel beter is dan vroeger, heeft ervoor gezorgd dat ik weer door kon gaan. Maar ik denk ik dat ik in een film over Iran niet half zoveel zou kunnen zeggen als wat ik nu over Afghanistan zeg.'

Waarom hebt u besloten niet het eind van het verhaal van Nafas te vertellen? Bereikt ze haar zusje? De film lijkt nu zomaar te stoppen.

,,Wat had ik nog meer kunnen zeggen? Ik weet niet hoe het afloopt. Ik wacht, net als iedereen. We moeten wachten. De tragedie van Afghanistan heeft nog geen einde.'

`Kandahar' is vanaf 20 december in Nederland te zien. In België draait de film vanaf 7 november, in Engeland vanaf 16 november. Het artikel van Makhmalbaf, `Buddha Was Not Demolished in Afghanistan; It Collapsed out of Shame' is in Frankrijk in boekvorm te koop. Het is in het Engels te lezen op www.Makhmalbaf.com