Harem (3)

Om het bad van de sultan is een hekwerk opgetrokken dat van binnenuit te vergrendelen is. Door zichzelf achter tralies op te sluiten kan de sultan baden zonder dat hij in zijn naakte hulpeloosheid kan worden aangevallen en verwond. Wie een harem heeft te onderhouden leeft tussen zijn belagers en is daarom zijn leven nooit zeker. Het is misschien daarom dat de islam de polygamie heeft beperkt tot het bezit van vier vrouwen.

De harem van het Topkapi Paleis in Istanbul heeft de omvang van een klein dorp, maar wat opvalt is dat alles nauw op elkaar gebouwd is. Buiten schijnt de zon en binnen is het donker. De sociale controle in de harem moet knellend geweest zijn en het dagelijks leven claustrofobisch. Voor de haremvrouw die eenmaal een kind had voortgebracht was geen ontsnappen meer mogelijk. Zij kon nog slechts hopen op een carrière binnen de harem, wat wilde zeggen dat ze het tot een van de favorieten van de sultan moest brengen. De sporadische keren dat de haremvrouwen iets van de buitenwereld mochten zien werden zij zwaar bewaakt door eunuchen.

In feite was de harem van de sultan een groot fokprogramma, dat in verschillende opzichten doet denken aan de broedhuizen waarmee de nazi's een zuiver arisch ras wilden voortbrengen. De binnengebrachte slavinnen werden niet alleen geselecteerd op hun uiterlijk, maar ook op hun intelligentie. Datzelfde gold ook voor de kinderen die zij ter wereld brachten. Baby's van wie men vermoedde dat zij niet konden voldoen aan de eisen van het sultanaat werden verwijderd en soms doodgemaakt. Het hele begrip moeder had binnen de harem iets onwezenlijks. In de harem leefden de vrouwen niet als individu, maar als groep. Ook daarin lijkt de harem op de Lebensborn-huizen waar SS'ers hun arisch sperma kwamen brengen.

Een aparte rol in de harem had de moeder van de sultan. Zij bewoonde zo'n veertig kamers en haar macht was groot. Als de sultan elders oorlog aan het voeren was, bestierde zij niet alleen de harem, maar ook het hele rijk. De moeder van de sultan is de troef tegen al degenen die de polygamie beschouwen als een instelling die er vooral op gericht is de vrouw te onderdrukken. Het is ook de troef die vaak wordt uitgespeeld om te verklaren waarom de islamitische vrouw achter haar man dient te lopen en waarom haar rol vooral is beperkt tot de zorg voor het gezin.

De moeder van de sultan stelt de vraag naar de werkelijke macht. Bij wie ligt op deze aarde de macht, bij de man of bij de vrouw? Oppervlakkig bezien ligt de macht bij de man. Hij heeft het geld, beschikt over wapens en kan naar eigen goeddunken vrouwen uitkiezen en weer afstoten. Maar die macht is maar schijn, en vooral gericht op de buitenwereld. Keert de man terug in de schoot van het gezin, dan wordt hij volledig de onderliggende partij. In dat domein regeert de vrouw als een totalitaire vorstin. De man bezit het geld, maar het is de vrouw die het geld beheert. In wezen is de man in al zijn macht niets meer dan een beklagenswaardige sukkel die uit zijn vermogen slechts een wekelijks zakcentje krijgt toebedeeld.

Deze visie op de onderlinge machtsverhoudingen der seksen is niet uniek voor de islam. De joodse filosoof Otto Weininger, die op zijn 23ste zelfmoord pleegde in het sterfbed van Beethoven, dacht er precies zo over. Hij meende dat er twee soorten vrouwen waren: de moeder en de hoer. Beide soorten zijn erop uit ervoor te zorgen dat in deze wereld zo veel mogelijk wordt gecopuleerd. Omdat mannen niet in staat zijn deze verleiding te weerstaan, regeert de vrouw de wereld, vanuit haar geslachtsdeel. Weininger was homoseksueel, uit levensovertuiging zou je bijna zeggen. Hij onthield de vrouw zijn sperma en bevorderde zodoende het heugelijke feit dat het menselijk ras, waarvan hij toch geen hoge dunk had, zou uitsterven. Maar alle mannen moesten dan hetzelfde doen als hij. Lang had ik niet meer aan Weininiger gedacht, maar in de harem van de sultan dook zijn naam weer op in mijn brein.

Aan eind van de middag werden wij weer opgehaald. Het busje dat ons, deelnemers aan het ladies program, terugbracht naar het hotel werd bestuurd door een jonge vrouw die zich luid toeterend een weg baande door het verkeer.