Slappe tijden, strenge banken

De economische groei slinkt. Bedrijven raken in moeilijkheden. De jobstijdingen stapelen zich op. Bang om stroppen te lijden draaien banken de duimschroeven aan. En trekken aan het langste eind.

Dit zijn weer tijden waarin banken hun kredieten moeten redden.

ABN Amro gaf afgelopen dinsdag een winstwaarschuwing, wegens hogere reserveringen voor riskante kredieten. Bank en verzekeraar ING kwam vorige week met een winstalarm, mede wegens hogere ,,risicokosten'' – zoals dat in de bankwereld heet.

De economische groei slinkt zienderogen. Het gaat met veel bedrijven minder goed. Banken en hun klanten hebben behoefte aan vaklui die de potentiële stroppen reduceren, liefst voordat de onderneming op de fles gaat.

,,Ik kan het werk bijna niet aan'', zegt mr. L. Deterink, die een bloeiende adviespraktijk heeft in wat hij `5 voor 12 situaties' noemt: bedrijven die gesaneerd worden om aan een bankroet te ontkomen.

Voor Nederlandse bedrijven is bankkrediet altijd een belangrijke financieringsbron. Maar de afgelopen jaren hebben ze zich met geleend geld volgezogen. Ondernemingen leenden gulzig, om te groeien en vooral om buitenlandse overnames te betalen. Beleggers, vooral banken, leenden graag geld uit. De vooruitzichten van het bedrijfsleven waren zonnig en de banken konden met extra bedrijfskredieten hun winstgevendheid vergroten.

Maar nu de economische groei slinkt, de internet- en telecomhausse een gapend financieel gat achterlaat en in het algemeen de vooruitzichten snel verslechteren wordt het in de ziekenboeg van het bankbedrijf druk. Dat wil zeggen bij de bijzonder-kredietafdelingen (BK), waar de probleemkredieten worden behandeld.

De jobstijdingen stapelen zich op. Dit jaar moesten vijf beursgenoteerde bedrijven uitstel van betaling aanvragen: AND, Pharming, Management Share, Ring, Toolex. Geen grote namen misschien, wel grote bedragen. Zo dreigen ABN Amro en ING samen voor een kleine 200 miljoen gulden de boot in te gaan bij alleen al het faillissement van Toolex, een fabrikant van cd-persers, waar Deterink een van de curatoren is.

Onder internet- en technologiebedrijven vallen nog steeds slachtoffers, zoals internet-warenhuis Hot Orange en Internoc, beide bankroet. De terroristische aanslagen in New York en Washington blijken voor andere die in moeilijkheden verkeren de nekslag, zoals reisbureau NBBS.

BK-afdelingen hebben het druk en gespecialiseerde advocaten maken overuren – als bewindvoerder/curator of als adviseur van bedrijven of banken. Het doet Deterink denken aan het begin van de jaren negentig, aan de afgelopen bankroetgolf. Ook toen pakte menig met bankkrediet gefinancieerde overname verkeerd uit: DAF, Medicopharma, HCS Technology.

Het Centraal Planbureau gaf op Prinsjesdag een `kredietwaarschuwing'. De schuld van Nederlandse bedrijven bij banken en andere kredietverschaffers steeg vorig jaar met 20 procent. De verhouding tussen eigen vermogen en geleend geld, die de financiële buffer van het bedrijfsleven weerspiegelt, verslechtert. En dat gebeurt dit jaar en volgend jaar weer. Waardoor ,,het [lage] solvabiliteitspeil van begin jaren negentig [wordt] bereikt'', waarschuwde het Planbureau.

Voor hun grote, problematische klanten spannen de banken intussen financiële vangnetten. Aan KPN zegden acht banken, waaronder ABN Amro, ING en Rabobank, een superkrediet van 5,5 miljard gulden toe, mits een nieuwe, meer vertrouwenwekkende bestuursvoorzitter werd benoemd. Wat geschiedde. Supermarktketen Laurus kwam met ABN Amro, ING en Rabobank een nieuwe achtergestelde lening overeen van 330 miljoen gulden en een noodkrediet van 220 miljoen. Wegens verlies van bijna 100 miljoen gulden in het eerste halfjaar en wegens de tegenvallers bij de Konmar-revitalisering voldeed Laurus niet langer aan de afspraken over minimale winstgevendheid ten opzichte van de rentebetalingen. Laurus schorste zijn topman en koos voor een doorgewinterde `interim'.

Ondernemingen die een zware schuldenlast torsen (UPC, Versatel en Buhrmann) of die in een turbulente bedrijfstak werken (KLM), weten dat de bankiers hen nauwlettend in de gaten houden.

Beursgenoteerd of klein bedrijf, het gereedschap van de banken is voor beide dezelfde. Van noodkredieten tot opsplitsen, van dringende adviezen tot geforceerde overnames. Alleen de aanpak verschilt van bedrijf tot bedrijf, van situatie tot situatie.

En hoe staan de banken er zelf voor? Hebben de jaren van hoogconjunctuur en betrekkelijke economische rust de slagvaardigheid van de banken misschien aangetast? ,,Je ziet op de BK-afdelingen mensen die al heel lang bij de bank zitten'', is de ervaring van mr. J. Princen, bewindvoerder bij AND Publishing, een elektronische uitgever. ,,Ik bespeur weinig verloop.'' Wel steeds meer registeraccountants die het werk doen. Die dezelfde cursussen van Insolad, de vereniging van insolventie-advocaten, hebben gevolgd als bewindvoerders. Maar: spannend werk, met intern het nodige aanzien, al moeten zij hun werk altijd buiten de publiciteit doen. Banken lopen niet graag met hun probleemklanten te koop. ,,Als ik aandeelhouder van een bank was, zou ik blij zijn dat BK zijn werk goed doet'', zegt Princen. ,,Het is [tenslotte] gemakkelijker om een krediet te verkopen, dan om het weer terug te krijgen.''

De benoeming, anderhalf jaar geleden, van R. Groenink tot voorzitter van de raad van bestuur van ABN Amro biedt carrièreperspectieven voor deze specialisten. Groenink maakte faam met het saneren van grote kredieten. Hij poneerde toen in een spaarzaam publiek optreden twee huisregels. ,,De bank is nimmer oorzaak van problemen bij bedrijven. Mismanagement is in 9 van de 10 gevallen de oorzaak. De uitzondering bevestigt de regel. Laatst hebben wij het krediet bij het verkeerde bedrijf opgezegd. Dat ging failliet.''

Tijdige informatie is in alle gevallen belangrijk. Soms gaat het fout. ,,Ik heb het gevoel dat bij Toolex toch wel een paar mensen bij de banken hebben zitten slapen'', zegt Deterink.

Hoe reageren banken als hun kredieten gevaar lopen?

Deterink:,,Voortdurend schipperen tussen meer invloed en toch niet de baas willen zijn. Je moet als bank nooit bij een bedrijf op de bestuurdersstoel gaan zitten, want dat schept risico's dat je later aansprakelijk gesteld wordt.'' De bank probeert bijvoorbeeld een ,,spionnetje'' in de top van het bedrijf te krijgen, zoals Deterink het noemt. Een interimmanager, die op `dringend advies' van de banken aan het directieteam wordt toegevoegd. Hij zag het bij Toolex. Of de bank geeft extra kredieten, maar dan wel onder steviger voorwaarden. Ze eist extra zekerheden bijvoorbeeld, zoals machines of hypotheek op gebouwen, als waarborg dat ze haar geld niet volledig ziet verdwijnen. Of ze stelt als voorwaarde dat de directie wordt versterkt. De wisselingen in de top van KPN en Laurus duiden daar op.

Of de bank stuurt aan op een overname door een kapitaalkrachtige partij. NBBS was bijvoorbeeld dicht bij een overname – tot de Boeings zich in de WTC-torens boorden, de koper respijt vroeg, de bank nerveus werd, de koper afhaakte en het bankroet volgde. Deterink: ,,Je zag het bij DAF, je zult het bij KPN zien, bij Laurus, zij zullen op zoek moeten gaan naar internationale, strategische partners.''

Of de bank maakt nieuwe, strakke financiële afspraken met hun klant, zoals een minimale verhouding tussen het eigen vermogen en het geleende geld (solvabiliteit), of tussen de winst en de rentebetalingen aan de bank (rentedekking). Zulke kengetallen fungeren als alarmsignaal voor de bank. Als het bedrijf de afspraken niet haalt, moet het extra zekerheden geven aan de bank als waarborg dat de kredieten worden terugbetaald.

Volgens bewindvoerder Princen hebben banken op die manier, en ook doordat zij rechtstreeks contact met de directies hebben, een informatievoorsprong op andere crediteuren. Princen: ,,En informatie is macht.'' Zo sluit hij niet uit dat de banken bij Versatel en UPC erop aangedrongen hebben hun obligaties om te zetten in aandelen, waardoor de kredietpositie van de banken verbetert.

Bedrijven voelen gêne om de buitenwereld te informeren over stringentere voorwaarden voor hun kredieten. Zij zeggen liever, zoals KPN, dat de voorwaarden `marktconform' zijn. In de jongste emissieprospectus van Buhrmann, topverkoper van kantoorartikelen en beladen met schuld, staat dat het concern voor diverse financieel zwaarwegende beslissingen toestemming van de kredietverschaffers nodig heeft. In zijn jaarverslag zegt Buhrmann ook nog dat de kredietverschaffers toezicht houden op een aantal financiële afspraken, zonder dat Buhrmann de specifieke inhoud daarvan geeft. Laurus geeft in zijn jaarverslag daarover juist wel weer details.

In een jaarverslag kunnen bedrijven niet ontkomen aan een of andere vorm van informatie over de kredietvoorwaarden van hun banken. Daar let hun accountant wel op. Maar bij tussentijdse wijzigingen? Ring, maker van telefoonsoftware, kreeg een overbruggingskrediet van een groep van dertien beleggers, onder wie twee commissarissen, met een rente van 50 procent. Dat zij ook waardevol eigendom van het bedrijf als onderpand kregen, stond niet in het persbericht.

Juridisch adviseur Deterink verbaast het niet dat bedrijven geheimzinnig doen over de voorwaarden die zij opgelegd krijgen, ook al zijn zij beursgenoteerde ondernemingen die koersgevoelige informatie moeten melden. Verregaande voorwaarden van banken ,,zijn een vorm van bevoogding waar je niet graag voor uitkomt''.

Als ondanks alles het water toch blijft stijgen, voeren de banken de pressie op. Princen zag hoe bij uitgever AND Fortis de zaken naar zijn hand probeerde te zetten. Het bankkrediet werd opgezegd. Princen: ,,Dat had AND natuurlijk aan de beurs moeten melden, maar dat deden zij niet.'' Toen het krediet kortstondig weer werd verlengd, moest AND een afsluitprovisie van een ton betalen. Princen: ,,Dat zijn letterlijk kosten op het sterfhuis.'' Na nog wat verlengingen door Fortis slaagde AND erin zijn grootste dochter, Biblion, te verkopen. Met de opbrengst werd het krediet van de bank afgelost. De volgende dag vroeg AND uitstel van betaling aan.