RUSSISCHE JODEN

Antisemitisme hoort bij Rusland als wodka en bietensoep. Een bekende Russische anekdot (mop) gaat als volgt.

Moskou, eind jaren tachtig, hartje winter. Voor de bakker staat een lange rij kleumende Russen.

Na enkele uren komt de bakker naar buiten: ,,Kameraden, er ís brood, maar niet voor iedereen. Alle jidden oprotten!''

Twee Moskovieten schuifelen het donker in. De rest wacht, uur na uur. Dan verschijnt de bakker. ,,Kameraden, excuses, er ís brood, maar niet voor iedereen. Wil iedereen die geen veteraan is van de Grote Vaderlandse oorlog vertrekken?''

De meeste wachtenden druipen af. Tien oude mannen wachten.

De uren verglijden. Eindelijk meldt de bakker zich. ,,Kameraden! Er is brood, maar niet voor iedereen. Willen diegenen die geen deel hebben genomen aan de Grote Proletarische Revolutie vertrekken?''

Twee stokoude bejaarden wachten in de sneeuw. Een uur later komt de bakker naar buiten.

,,Kameraden, sorry, geen brood.''

,,Zie je wel'', zegt het ene mannetje tegen de ander: ,,die rotjoden worden altijd voorgetrokken.''

De Moskovische tsaren gaven joden geen toestemming om zich in Rusland te vestigen. Maar het Russische rijk groeide: met de verovering van het Baltische gebied en na het opdelen van Polen aan het einde van de achttiende eeuw kwamen honderdduizenden joden binnen de grenzen van het Russische Rijk terecht.

In 1791 bepaalt Catherina de Grote dat joden alleen mochten wonen in gebieden die op Polen of op de Turken waren veroverd. Pas na de hervormingen van Alexander II, in 1861, krijgen joden toestemming om zich buiten de `boeg' te vestigen. De geleidelijke emancipatie van de joden loopt spaak met het groeiend antisemitisme aan het einde van de negentiende eeuw. Pogroms onder leiding van de `zwarte honderden' (knokploegen) maken duizenden slachtoffers.

De Sovjet-Unie geeft joden in theorie dezelfde rechten: in de praktijk blijft antisemitisme een fact of life. De dood van Stalin in 1953 voorkomt een reeks showprocessen tegen joodse artsen. Parallel aan de dissidentenbeweging in de jaren zeventig ontstond de beweging van `refuseniks', joden die van de Sovjet-Unie geen toestemming kregen om te vertrekken naar Israël. De refuseniks leidden hetzelfde bestaan als dissidenten: getreiterd en vervolgd door de sovjetautoriteiten, ondersteund door het Westen.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie komt een massale emigratie van Russische joden op gang: bijna een miljoen joden emigreren, vooral naar Israël en de VS.

Op dit moment wonen er nog zo'n 550.000 joden in Rusland. Onder hen bekende figuren, `oligarchen' als Berezovski en Goesinski. Dit jaar nog gaf Vladimir Zjirinovski, leider van de neofascistische `liberale democraten', bekend om zijn antisemitische tirades, toe zelf een zjid (`jid') te zijn. Zijn echte naam: Vladimir Volkovitsj Eidelshtein.

Russische Joden kwamen al in de zeventiende eeuw naar Nederland, op de vlucht voor de Dertigjarige Oorlog in Duitsland, voor de Zweeds-Poolse oorlog in Litouwen en voor de pogroms onder leiding van de kozakken in Oekraïne. Een tweede groep kwam vanaf 1880, toen het antisemitsme in het Russische keizerrijk een hoogtepunt bereikte. In 1933 volgden Russische joden die eerst naar Duitsland waren uitgeweken.

De belangrijkste migratie van joden uit Rusland begint na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Vele honderden Russische joden vragen in de jaren daarop asiel aan. Het aantonen van hun joodse achtergrond is simpel: sovjetpaspoorten verdelen de burgers van het imperium onder in verschillende `nationaliteiten' (Russisch, Oekraïens, Ests, Oezbeeks). Evrej (jood) is ook een `nationaliteit'.

Veel Russische joden worden bij hun asielprocedure `bemiddeld' door de Stichting Joods Maatschappelijk Werk (JMW); in 1992 besluit het ministerie van Justitie alle joden die tot dan toe asiel hebben aangevraagd een verblijfsvergunning te verlenen. Als de stroom Russen aanhoudt, krijgt Justitie argwaan: zijn er soms Russen die zich met een vervalst paspoort voor jood uitgeven? JMW gaat daarna strenger controleren, maar nog steeds blijven de Russen komen. ,,We moesten op een gegeven moment zowat een recherche-opleiding gaan volgen'', zegt Chris Kooyman van JMW.

In 1995 wordt een tweede groep Russen toegelaten; JMW speelt dan op eigen verzoek geen rol meer in de asielprocedure. De organisatie is inmiddels de mening toegedaan dat deze `doelgroepbepaling' niet valt binnen de eigen hulpverleningstaak. Het aantal Russen dat zich bij JMW meldt daalt daarna spectaculair. ,,Eigenlijk is het van een bitter soort ironie'', zegt Kooyman. ,,Joden hebben zich in Rusland eeuwenlang het vege lijf moeten redden door zich uit te geven voor niet-joden. Nu waren er ineens Russen die als joden poseerden.''