Meer dan H2O

In de literatuuruittreksels op de middelbare school was er een onderdeel dat altijd terugkwam. Of je nu `Heart of Darkness' had gelezen, `In de bovenkooi' of een ander erkend meesterwerk, onder het kopje symboliek stond steevast het woord `water'. Water stroomde tussen de woorden door in de vorm van zilte zeeën, met algen overwoekerde vijvers, traag stromende rivieren of vooral als het een Nederlands boek betrof eindeloze regenbuien. Water stond voor verandering, zuiverheid, het leven of juist de dood.

De reuk- en smaakloze vloeistof absorbeert elke betekenis die je er doorheen roert. Ter gelegenheid van de tentoonstelling `Een Wereld van Water' in het Wereldmuseum werd een groep Rotterdammers gevraagd wat water voor hen betekent. De teksten onder de levensgrote portretten illustreren de diversiteit in waterbeleving. De glazenwasser heeft geen baan zonder water, de synchroonzwemster geen sport. En voor de directeur van zeilevenement Hiswa is watersport meer dan een hobby.

Op de tentoonstelling is water nooit zomaar H2O, die chemische verbinding waar mensen voor zeventig procent uit bestaan. Water is hier wat mensen er van maken. En omdat het hier om een tentoonstelling in het Wereldmuseum, voormalig Volkenkundig Museum, gaat, wordt er vooral gekeken naar de invulling die er in verschillende culturen aan wordt toegekend.

Die betekenissen overlappen elkaar vaak. Dat begint al bij de scheppingsverhalen van de verschillende wereldreligies. Of het nu de koran of de bijbel betreft, een van de eerste handelingen van het Opperwezen is het scheiden van land en water. Ook de zondvloed is niet exclusief christelijk. Water spoelt schoon, wast zonden weg en is het universele medium van spirituele catharsis. Ritueel reinigen komt dan ook voor in vrijwel elke cultuur, getuige de foto's van badende hindoes, de accessoires uit Turkse badhuizen en de ornamentele bronzen schenkkannen waarmee gasten in Tibet zich kunnen wassen.

Maar meer nog dan met reinheid is water verbonden met leven. Het begin van een leven wordt vaak gemarkeerd met een initiatie waarin water een rol speelt. Zo worden baby's in de kerk gedoopt met water en moeten pubers in Papoea New-Guinea door de bek van een houten krokodil kruipen, terwijl de ouderen op watertrommels de roep van de mythische oerkrokodil nabootsen. Maar op weinig plekken is de connectie tussen leven en water zo direct als op de Trobriand eilanden in de Grote Oceaan. De inheemse vrouw die een kokosnoot met water op het hoofd draagt, geeft hiermee aan geslachtsrijp te zijn. Vrouwen die geen zin hebben in een zwangerschap blijven uit de buurt van water, terwijl een kinderwens kracht wordt bijgezet door extra flessen water in de hut te plaatsen.

Water is behalve een kracht op zichzelf ook een prima geleider van krachten, zoals blijkt uit de jerrycans met afbeeldingen van Lourdes en de Maria-vormige plastic flesjes waarin bedevaartswater wordt bewaard. Een collectie keramieken wijwaterbakjes getuigt van het feit dat ook gewoon kraanwater spiritueel kan worden opgewaardeerd.

Maar water heeft meer betekenissen en toepassingen dan alleen religieuze en de tentoonstelling probeert ook daar een dwarsdoorsnede van te geven. Naast een vitrine vol zeemeerminnen is een Perzische emmer te zien waarin de uitvinders van de ijsco geschaafd ijs uit de bergen vermengden met suiker en gestampt fruit. Een pilaar vol zwemdiploma's verbeeldt het belang van water op het recreatieve vlak. Kinderen kunnen meedrummen met de regendansmuziek van de Zuni indianen. En bij luisterzuilen refereren kinderliedjes, popsongs en etnomusicologische opnamen aan water. Het is een beetje een hink-stap-sprong benadering van zo'n alles omvattend onderwerp en de tentoonstelling dreigt ook te verzuipen in die overdaad aan referenties en thema's die langsdobberen.

Maar na alle dompelrituelen, watergodinnen en zeedieramuletten zet de ontnuchterende video van kunstacademiestudent Mark Reus de bezoeker weer met beide benen op de drassige kleigrond. In het twee minuten durende filmpje somt hij op dat een bad 350 liter water kost, een wc-bezoek 6 liter en een douche van zeven minuten 50 liter. Aan de ruim één miljard liter water die er jaarlijks in Nederland wordt verbruikt geven we evenveel uit als aan onderwijs. Dat betekent water dus ook nog.

Expositie `Een Wereld van Water', t/m 24 aug 2003 in Wereldmuseum, Willemskade 25, Rotterdam. Inl 010-2707100 of www.wereldmuseum.rotterdam.nl