Leven in een land zonder oorlog

Israëliërs vormen de grootste groep buitenlandse joden in Nederland. Vaak stuiten ze op verbazing: waarom hebben ze het beloofde land verlaten?

Hij heet Gad (28) en heeft een café-restaurant in Amsterdam. Zijn achternaam, Grunvald, verwijst naar zijn Duits-Nederlandse wortels. De naam van zijn café-restaurant verwees aanvankelijk naar zijn Israëlische roots: Klein Tel Aviv. Nu heeft zijn etablissement een andere naam gekregen. De verwijzing is nog steeds mediterraan, maar de windrichting is veranderd.

Klein Tel Aviv lag aan een drukke straat. Op een keer was de glazen voordeur ingegooid. Natuurlijk, zegt Gad, het kan heel goed een dronkenlap zijn geweest, of gewoon een uit de hand gelopen baldadigheid. Het hoeft niets te betekenen, hij werkt samen met Egyptenaren en Marokkanen. Dat is een van de charmes van Nederland, je hoeft niet steeds op je hoede te zijn. Maar waarom zou je het noodlot tarten als het niet hoeft. De nieuwe naam van zijn uitspanning hoeft ook niet in de krant.

Gad is drie jaar geleden vanuit zijn geboorteland Israël naar Nederland gekomen. Sinds de oprichting van de staat Israël in 1948 vertrokken 14.233 mensen met de Nederlandse nationaliteit naar Israël, zo blijkt uit het rapport Joden in Nederland. Sinds 1956, het jaar waarin voor het eerst migratiegegevens beschikbaar zijn, emigreerden bijna 9.000 personen met de Israëlische nationaliteit vanuit Israël naar Nederland. In de periode 1956-1999 keerden rond de 4.000 Israëliërs terug naar Israël. Gad behoort tot de ongeveer vijfduizend Israëliërs in Nederland. Die groep heeft ofwel de Israëlische nationaliteit en/of is in Israël geboren. Daarnaast is er een groep van circa vierduizend mensen in Nederland die langere tijd in Israël heeft gewoond. Een derde van de Israëliërs woont, net als Gad, in Amsterdam.

In Nederland zijn drie grote groepen joodse migranten te onderscheiden: allereerst de voornamelijk Duitse vluchtelingen uit de jaren dertig van de vorige eeuw; vervolgens de Israëlische migranten die vanaf de jaren zeventig ons land zijn binnengekomen en ten slotte Oost-Europese vluchtelingen, na de ineenstorting van het Sovjet-rijk, vanaf de jaren negentig. Gad behoort tot de tweede groep, en indirect tot de eerste.

Gads ouders zijn in Nederland geboren en hij heeft nog familie in Amsterdam. ,,Een oom en drie neven, en mijn oma woont in België.'' Maar echt een roots gevoel heeft hij niet in Nederland. Voor Gad en zijn Israëlische vriend David Dekel (36) is Nederland `een vriend van Israël'. Dat krijg je volgens hen vanaf kleuterleeftijd ingeprent: Israël heeft twee échte vrienden op de wereld, Amerika en Nederland. Nederland was goed voor de joden in de oorlog, zo wordt de kinderen bijgebracht. ,,En over Nederlandse joden doen geen moppen de ronde'', zegt Gad.

Het is wennen om in een land te wonen waar geen oorlogsdreiging is. ,,Ik zie wel eens Nederlandse toeristen op Schiphol die een sticker met hun vlag op hun bagage hebben geplakt'', zegt David. Met een vlaggetje van Israël zwaaien buiten Israël, is het noodlot tarten, dat word je afgeleerd.

We hebben spotjes op televisie, zegt David, net als de reclame, waarin je wordt gewaarschuwd voor vreemde pakjes buiten op straat. ,,Don't touch; go away; phone the police'', reciteert Gad.

Er is veel wat je wordt afgeleerd in Israël; joods zijn bijvoorbeeld. Althans, in de ogen van de Nederlandse joden. Gad lacht, naar de synagoge gaan? Hij moet er niet aan denken. Ja, Bar Mitswa en Pesach, dat soort gelegenheden, daar doen ze wel wat aan. ,,Net als jullie kerstboom'', zegt hij. Dat is voor de meeste Nederlanders toch ook de grens van hun christelijkheid? Wanneer het zo uitkomt, eten ze ook varkensvlees. In Israël is het niet moeilijk kosjer te eten, maar om die moeite hier te doen.

Joden in Nederland hebben vaak problemen met de wereldse houding van de joodse immigranten uit Israël. ,,Ik moet me verantwoorden voor het feit dat ik hier ben'', zegt Gad. Aan Nederlandse joden wel te verstaan. Zien ze hem als verrader? Zo ver wil hij niet gaan. Volgens David is het voor joden die buiten Israël leven een raar idee Israëliërs in hun land te ontmoeten. Voor veel joden is de immigratie naar Israël, de alijah, iets om naar te streven. En dan zit je tegenover iemand die liever in Amsterdam dan in Jeruzalem woont. Dat is voor sommige joden verwarrend.

Israël is een gewoon land voor mij, zegt Gad. Nederland ook. Misschien gaat hij terug naar Israël, misschien gaat hij verder reizen, de wereld is groot. David is zoals veel van zijn landgenoten hier via zijn werk gekomen en gebleven. ,,Nederland is kalm, rustig, vredig'', zegt hij, dat bevalt hem. Ook het werktempo is hier niet te vergelijken met dat in Israël. ,,Ik heb geleerd om vijf uur'' – hij laat de roerstaaf van zijn softdrink op tafel vallen – ,,en dan naar huis''. Nederland interesseert hem. Hij heeft zich opgegeven voor een tocht door Amsterdam waar hij zal horen hoe diep de joodse invloed op Mokum is geweest. Tegen Gad zegt hij: ,,Jij gaat alleen mee omdat de tocht eindigt in het red light district''.

De mensen die meedoen aan die tocht zullen overwegend Israëliërs zijn. De rondleiding staat aangekondigd op een website voor Israëliërs in Nederland. Ik heb liever niet dat je die website noemt, zegt David, want dan kunnen kwaadwillenden zien waar op een gegeven ogenblik veel Israëliërs zijn. Hij wil ook liever geen adressen in de krant van horecagelegenheden waar veel Israëliërs komen. Je moet de vijand niet wijzer maken dan hij al is.

Is er een vijand in Nederland? David roept het beeld op dat hem in 1998 trof. In de Verenigde Naties werd gesproken over opheffing van de sancties tegen Irak. Hij liep met zijn vriendin door de stad. Plotseling stond hij oog in oog met demonstranten die anti-Amerikaanse leuzen riepen. ,,Het leek de Gaza-strook wel'', zegt David. ,,Nederlanders hebben geen benul van de haat tegen Israël'', zegt hij. ,,Ze denken dat terrorisme iets is voor de Balkan of het Midden-Oosten.''

Trekken Israëliërs in Amsterdam samen op? Gad en David kijken op. Stel dat er een Israëlische of een joodse boksclub zou zijn, zouden ze daar dan eerder lid van worden dan van een Nederlandse boksclub? ,,Wat is het voordeel'', vraagt Gad, ,,dat je onder de douche er hetzelfde uitziet?''