Alleen het beste papier en de mooiste letter

De Amsterdamse uitgever Johan Polak (1928-1992) gold als patroon van het mooi bezorgde boek. De boeken van zijn uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep waren echt gebonden en er werd veel aandacht geschonken aan vormgeving, typografie en papierkeuze. De dure uitgaven kregen in de boekhandel de status van winkeldochters, die uiteindelijk moesten worden verramsjt. Multimiljonair Polak moet er zo'n twintig miljoen gulden aan hebben verloren.

Misschien was de enige vergissing die Polak als ondernemer maakte dat hij groots aanpakte wat andere uitgevers er slechts op kleinere schaal bij hadden gedaan. Want mooie boeken zijn er in Nederland door de jaren heen altijd verschenen.

Die traditionele aandacht voor het goedverzorgde boek blijkt uit de kleine tentoonstelling die het Museum van het Boek Meermanno-Westreenianum heeft gewijd aan het 75-jarig bestaan van de prijzen voor de Best Verzorgde Boeken. Aan de hand van drie perioden wordt de evolutie geschetst die zich in Nederland op het gebied van de boekverzorging heeft voltrokken. Zo kun je op het eerste deel van de tentoonstelling, dat zich richt op 1925 – het `geboortejaar' van de `Best Verzorgde Boeken' – constateren dat toen vooral het `schoone boek' werd bekroond. In de vitrines liggen uitgaven van de uitgevers A.A.M. Stols en Charles Nypels, toenmalige grootheden op het gebied van het bibliofiele boek. Het zijn boeken om van te smullen. Ze zijn gedrukt op geschept Hollands Van Gelder-papier, de gebruikte letter is de Erasmus Mediaeval van typograaf S.H. de Roos en de pagina tegenover de titelpagina bevat soms een houtsnede met het portret van de auteur. Op de titelpagina zelf zijn de titel van het boek en de naam van de serie waarin het verschijnt in felrode letters gedrukt. Het is allemaal precies zoals Johan Polak het veertig jaar later zou navolgen in zijn Nederlandse Klassieken-serie.

De `Best Verzorgde Boeken' dankten hun bestaan aan het in 1925 opgerichte Nederlandsch Verbond voor Boekenvrienden (NVB), een bibliofielenclub die het boek onder de aandacht van het grote publiek wilde brengen. In het kader van die boekpromotie begon de NVB met de selectie van de Vijftig Beste Boeken van het jaar, naar analogie van de in de Verenigde Staten bestaande Fifty Books of the Year-selectie. De uitverkoren boeken werden overal in het land in musea, bibliotheken en schoolgebouwen geëxposeerd. De keuze van de door de NVB uitverkoren boeken lag in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog echter voortdurend onder vuur. De boeken zouden té mooi en zelfs pronkerig zijn. De conflicten liepen zelfs zo hoog op dat de selectie werd gestaakt.

Pas in 1949 vond de eerstvolgende bekroning plaats. De manier van boeken maken was inmiddels geheel veranderd. Nieuwe druktechnieken, in de jaren zestig culminerend in het vervangen van het loodzetten door het fotozetten, boden boekvormgevers steeds meer mogelijkheden. Boeken werden daardoor speelser, terwijl het beeld een grotere rol kreeg toebedeeld. Dat is goed te zien op het tweede deel van de expositie, waar de selectie van 1962 wordt belicht en het `schoone boek' duidelijk heeft plaatsgemaakt voor beeldboeken. Onder de bekroonde boeken bevinden zich dan ook nogal wat tentoonstellingscatalogi, gedenk- en kunstboeken. Ook begon de schreefloze letter aan zijn opmars.

Die trend van het oprukkende beeldboek zet zich voort in de derde periode (1986), waarin bijvoorbeeld de catalogus van de overzichtstentoonstelling van de schilder Anselm Kiefer in het Stedelijk Museum is bekroond. De jury was bij de beoordeling van dit boek nogal verdeeld, zo blijkt uit het juryrapport: `Tegenstanders van een bekroning vonden het een protserig boek, eerder poenig dan chic, overdadig gericht op status en representatie. Voorstanders spraken van een monumentale catalogus, passend bij de monumentale schilderijen van de exposant.' Het interessante meningsverschil komt nu overdreven over (de catalogus is een verademing vergeleken bij de meeste museumcatalogi die tegenwoordig verschijnen), maar maakt duidelijk maakt dat zich in de jaren tachtig een revolutie heeft voltrokken, die inmiddels weer is omgeslagen ten gunste van het niet-geïllustreerde boek.

De tentoonstelling in het Museum Meermanno doet dan ook het beste voor de toekomst van het boek hopen. Zolang Nederlandse boekontwerpers internationaal in hoog aanzien staan, zullen er bij de literaire uitgeverijen mooi vormgegeven boeken verschijnen, iedere hysterische omzetdrang van hun directies ten spijt.

Tentoonstelling: 75 jaar Best Verzorgde Boeken. T/m 3 febr. 2002 in Museum van het Boek Meermanno-Westreenianum, Prinsessegracht 30, Den Haag. Open: di-vrij 11-17u, za-zo 12-17u. Inl. 070-3462700. Catalogus ƒ19,90.