Afghaanse wedloop tussen slagveld en tekentafel

De militaire sloop van de Talibaannatie en de politieke bouw van een nieuw Afghanistan vormen een ingewikkelde race tegen de klok.

De door Amerika geleide aanval tegen Bin Ladens Al-Qaeda-netwerk en het Talibaanregime in Afghanistan is op dag negentien steeds meer een simultane wedloop: net zo intens als de Verenigde Staten Afghanistan bombarderen om de Talibaan en Bin Laden op de knieën te krijgen, werkt de wereldgemeenschap met steun van de VS al aan de wederopbouw door een nieuwe regering te formeren. Diplomaten vragen zich af of beide operaties sporen. Hoezeer is de sloop van de Talibaannatie af te stemmen met de bouw van de nieuwe natie Afghanistan? Kunnen de vorderingen op het slagveld gelijke tred houden met die achter de tekentafel? En: in hoeverre worden beide operaties straks niet beïnvloed door een derde race tegen de klok: de humanitaire crisis, als gevolg van het aantal vluchtelingen, kan snel verergeren met de winter in aantocht. Intussen moeten de VS tevens de internationale coalitie bijeenhouden, ook al blijft de steun betrekkelijk massief. Maar bij elkaar zijn het even grote onzekerheden als de zaak waar het allemaal om begonnen is: de pakkans van terreurleider Osama bin Laden.

Volgens Europese diplomaten in Teheran, vanochtend geciteerd in de Financial Times, hebben de Verenigde Naties overeenstemming bereikt met de VS over een beperking van de Amerikaanse luchtaanvallen op de frontposities van de Talibaan totdat een regeling is getroffen voor een overgangsbestuur onder VN-gezag. Ook de Amerikaanse regering wil voorkomen dat haar huidige bondgenoot en tegenstander van de Talibaan, de oppositietroepen van de Noordelijke Alliantie, oprukt tot in Kabul vóórdat er een nieuw bestuur is geformeerd. De vrees voor een politiek vacuüm en daarmee voor een bloedbad is levensgroot in het westen.

De VS bombarderen eigenlijk al vanaf het begin met hun handen op de rug gebonden, alsof ze met één oog naar het politieke krachtenveld in Afghanistan kijken. Terwijl de Amerikanen een enorme militaire overmacht hebben, drukken zij niet definitief door, en dit is niet alleen omdat zij slachtoffers aan eigen kant willen vermijden. De VS houden de Talibaan onder druk, maar dienen geen doodssteek toe. De Amerikanen hebben zelfs tot afgelopen zondag de frontlinie van de Talibaan ongemoeid gelaten. Tegelijkertijd helpen ze de Noordelijke Alliantie slechts beperkt. Zo mogen de oppositietroepen in Amerikaanse ogen wel de noordelijke stad Mazar-i-Sharif innemen, maar de hoofdstad Kabul niet. Kleine overwinninkjes van de Alliantie mogen van de VS, omdat ze helpen bij het op de knieën dwingen van de Talibaan, maar een definitieve zege gaat te ver omdat dit het land kan destabiliseren. De Alliantie, een gefragmenteerde coalitie van onder anderen Tadzjieken en Oezbeken, heeft een al even onvolledig etnisch draagvlak onder de bevolking als de Talibaan. Zo houden de VS de druk op de Talibaan hoog, maar niet te hoog, want het kaartenhuis mag niet te vroeg inzakken.

De VS winnen daarmee tijd en die tussenliggende periode biedt de internationale gemeenschap de kans een nieuwe regering te helpen vormen. De afgelopen dagen is al een wirwar van Westerse gezanten afgereisd naar Pakistan en Iran om steun te winnen voor een zo breed mogelijke nieuwe coalitie voor Afghanistan, die recht doet aan de etnische verhoudingen. ,,We kunnen nog niet precies zeggen wat voor regering het zou moeten zijn, maar we kunnen wel de bouwstenen zien die noodzakelijk zijn om een stabiele en veilige toekomst voor dat land te verzekeren'', zei de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Colin Powell, gisteren. Hij wees erop dat de VN samenwerken met de Afghaanse oppositie en de ex-koning Zahir Shah bij de vorming van een nieuwe regering, en onderstreepte de hoofdrol van de speciale VN-gezant voor Afghanistan, de Algerijnse oud-minister van Buitenlandse Zaken Lakdar Brahimi.

Brahimi onderstreept al dagen dat de nieuwe regering voor Afghanistan niet van buitenaf kan worden opgelegd en door de Afghanen zelf moet worden gevormd. Brahimi is sceptisch over de vorming van een internationale vredesmacht omdat de Afghanen dit als buitenlandse inmenging zullen opvatten. Hij reist de komende dagen naar Afghanistan om met zoveel mogelijk Afghanen te praten over een post-Talibaan-bewind. Het is een van de moeilijkste taken voor de VN in de afgelopen jaren: de Talibaan weten voorlopig niet van wijken en hun vanzelfsprekende vervangers staan nog niet klaar.