Aangeklede emoties

Met de ontkerkelijking groeit de behoefte aan Rituelen met een grote R. Vooral geboorte en overlijden zijn daarvoor bij uitstek geschikt. Een lasershow bij een crematie, ballonnen bij het graf, een reiskoffer met goede wensen voor een baby: het hoeft niet nuttig te zijn, als we maar dénken dat het helpt.

`De menselijke aard kan weinig realiteit verdragen', schreef T.S. Eliot. Maar is dat zo? Kunnen we überhaupt wel realiteit verdragen? Is niet elke handeling, elke gedachte en elke manier van waarnemen een ritueel waarmee we de realiteit omfloersen? Het posten van een brief, het ontslaan van een werknemer, het stofzuigen van de vestibule het lijkt puur functioneel, maar tegelijkertijd zijn het riten, zoals alle daden dat zijn. En alle uitspraken. Is niet elke zin een mal waarin we een stukje van de steeds veranderende werkelijkheid vorm proberen te geven? Maar soms is de verandering zo heftig dat de niet-erkende rituelen van alledag plaats maken voor het Ritueel met een grote R, de erkend niet-functionele handeling waarmee we het onpeilbare, het onzegbare, positief of negatief, pogen te hanteren.

Die rituelen bedenk je niet even, ze staan grotendeels vast. Voorzover ze verrassend zijn, zijn ze op het eerste gezicht vaak verrassend nutteloos. Bij een begrafenis kun je een handje zand in het open graf werpen, al doet begraafplaatspersoneel dat even later stukken sneller. Het grote geluk dat ouders ervaren bij de geboorte van een kind delen ze met de buitenwereld door het aanbieden van een beschuit met muisjes. Hap, doen oom Frits en tante Bep, zonder een flauw vermoeden waar de muisjes voor staan. En de beschuit.

Veel rituelen blijven in gebruik als hun betekenis al lang is vergeten, en veel kerkelijke rituelen verloren ook nog hun context. Gevolg is een pijnlijk voelbare leegte, juist rond gebeurtenissen die om rituelen schreeuwen. Wim Hilhorst, sinds dertien jaar uitvaartverzorger in Amsterdam, meldt dat ,,crematies waar je na tien minuten weer buiten staat'' tot voor kort heel gewoon waren. Tot voor kort want er is een kentering. Rituelen komen terug, gedachten en emoties rond dood en geboorte worden weer aangekleed.

De ouders van Sofie Schulte (6) zijn beiden theoloog, maar ze werd niet gedoopt. In plaats daarvan kreeg ze, toen ze vier maanden was, een welkomstfeest. Vader Reinhard: ,,In de uitnodiging hadden we gezet: als jullie maatjes en reisgenoten van Sofie willen zijn, kom dan. Er kwamen zeventig mensen. Haar ouders hebben gesproken en haar grootouders. We hebben verteld waarom we deze naam voor haar hadden gekozen. En we zeiden: welkom op deze aarde, welkom tussen ons, je kunt op ons rekenen. Er is gezongen, er was een ritueel met kaarsen. Iedereen kon een wens voor haar reis door het leven opschrijven. Die kaartjes kreeg ze mee in een koffertje. Wie wilde kon haar ook een voorwerp meegeven. Van mij kreeg ze een kompas, want ik vind dat mensen hun eigen kompas moeten vinden, of hervinden.''

Welkomstfeesten voor baby's zijn nog niet gewoon, wel is sprake van een aantrekkende trend. Dieper liggende vragen over de betekenis van een geboorte, en welke riten daarbij horen, mogen openblijven. Schulte: ,,Niet iedereen die kwam was even gelovig, er zijn veel mensen die niet zeker weten of er meer is tussen hemel en aarde. Ons standpunt was gewoon: we zijn reisgenoten zolang de ceremonie duurt.''

Veel van de teruggekeerde en nieuwe rituelen, rond geboorte en overlijden in het bijzonder, ontlenen hun kracht aan het feit dat iedereen er bij mag denken wat hij wil. Gert Cirkel verhuurt witte postduiven maximaal dertig, maar zoveel zet hij alleen in op bruiloften. Voor op een kerkhof vindt hij dertig duiven `te kermisachtig'. Anderzijds: ,,Twee duiven heeft meer inhoud dan één duif. Ik loop meestal achteraan de stoet. Aan het eind van de grafrede geef ik het mandje en kan iemand de duiven loslaten. Ik heb het bij mijn eigen moeder gedaan. Ze kwam in het graf van mijn veel te vroeg overleden broertje. Voor hem en voor haar liet ik een duif los. Heel heftig. Nu weet ik wat er dan door mensen heen gaat.'' Het loslaten van duiven is een krachtig ritueel `het is altijd volkomen stil als je het doet' en toch staat de invulling vrij. Cirkel: ,,Ze gaan als een speer weg. Als je heel ver zoekt, kun je denken: daar gaat de ziel van opa of oma de lucht in, want ze gaan niet op een tak zitten.''

Vergelijkbare riten zijn het oplaten van ballonnen en een lasershow. Begrafenisondernemer Hilhorst maakte al twee keer mee dat crematiegangers in een geheel verduisterde aula per lasershow zelf een bijna-dood-ervaring kregen aangereikt, en ervoer dat als `zeer indrukwekkend'.

Datzelfde oordeel gaven veel bezoekers van de begrafenis van de man van Margriet Groeneveld. ,,Tijdens de plechtigheid was de kist open. Aan het eind hebben we met de hele familie en zijn naasten een rituele kring rond hem gemaakt en de kist gesloten.'' Dat was eerder doorgesproken met humanistisch psychosociaal therapeut Rieky van Elk. Haar uitgangspunt bij de keus van welk ritueel dan ook, is steeds: ,,Wat wil je echt zelf? Je moet niet iets gaan doen omdat je het ooit ergens anders gezien hebt. En als je ballonnen oplaat, bedien de opblaasapparatuur dan zelf, dat heeft een gevoelswaarde. De keuze van een steen is ook een ritueel, en nabestaanden laten dat steeds minder over aan de beroepssector. Past een harde steen bij de overledene? Of juist een zachte? Of een zwerfkei? Belangrijk is dat je alles hebt gedaan wat je kon. Daarop kun je altijd terug blijven kijken.''

Maar wat is alles? Dat hangt er onder meer van af voor wie het ritueel is bestemd voor de nabestaande, voor de omstanders van de nabestaande of voor de overledene zelf. Na het overlijden van haar vier maanden oude dochter Anouk in 1993, zocht en vond Helen Norp ver dragende rituelen tot over de grens van dood en leven wat haar betreft. ,,Ik heb een lied gemaakt, met een couplet voor elke week van haar leven, en dat zingen we met onze andere twee kinderen op haar verjaardag. In de tuin hebben we een monument waar we op haar geboortedag en haar sterfdag een vuur stoken. Symbolisch hoort ze er nog steeds bij. Mijn zoon Guido van negen zei laatst op zijn verjaardagspartijtje: `Jammer dat Anouk er niet bij kan zijn.'''

Nu heeft Helen Norp een praktijk voor psychosynthese en creatieve therapie, Cocon Creatieve Verwerking. Samen met Eric Elbertsen, die in Tibetaanse kloosters woonde en ook een kind verloor, ontwikkelde ze een workshop rond een nieuw rouwritueel waarin Nederlandse en Tibetaanse elementen zijn verenigd: de windmolen, de Tibetaanse gebedsvlag en de smartlap in de oorspronkelijke betekenis van een lap waarop je je smarten noteerde. Eindresultaat is een kleine windmolen, die in de vier gevouwen, plastic wieken ruimte biedt aan een stuk papier. Norp: ,,Daarop schrijf je wat je bezighoudt op vier niveaus: gevoelens, gedachten, lichaam en intuïtie. Het plaatsen van de molen in je tuin of op het graf is ook een ritueel. Na verloop van tijd is het papier verweerd en de tekst onleesbaar. Dan haal je het vel eruit en schrijf je een nieuwe tekst.''

Belangrijk element van veel rituelen is volgens Norp de herhaling. Hetzelfde ritueel keert weer, en jij zelf staat inmiddels ergens anders, iets verderop in het verwerkingsproces. Sommige rituelen zijn zo triviaal dat alleen de herhaling ze iets bijzonders geeft. Door de herhaling kan de werkelijkheid langzaam doordringen. Norp hielp iemand in rouw die door een dagelijkse, korte ochtendwandeling zijn nuchtere contact met de aarde moest zien te herstellen. Een ander maakte elke vrijdag witlof met kaas, het favoriete gerecht van een overledene die erg werd gemist.

Het ontbreken van een religieuze component is een van de hoofdtrends bij de nieuwe riten. Marijke Serné heeft al zes jaar een praktijk voor ritueelbegeleiding. ,,Ik heb hard gewerkt om dit product op de markt te krijgen'', zegt ze. ,,Mensen hebben behoefte aan warmte en saamhorigheid. Ze willen vreugde en verdriet delen met anderen en er vorm aan geven.'' Serné draagt geen rituelen aan, ze zoekt ze samen met haar klanten. In zwang is onder meer de niet-kerkelijke doop, thuis met vrienden, en de meest verwaterde variant vindt plaats als de baby toch al in bad zit. Een boom planten bij een geboorte is misschien niet nieuw, maar het wordt nog steeds veel gedaan. Een echtpaar dat in reïncarnatie geloofde, gaf alle bezoekers van het geboortefeest een boompje ter illustratie van de continuïteit van het leven. Een ander ouderpaar bedacht samen met Serné een geboorterite rond het sprookje van Sneeuwwitje en de elf goede feeën die aan haar wieg verschenen: alle geboortefeestgangers moesten een goede wens en iets symbolisch geven. De boze fee ontbrak, maar werd wel gememoreerd. Serné: ,,Ik zei: `die staat voor de moeilijkheden die je zal tegenkomen. Laten we zorgen dat we er dan zijn om haar te helpen'.''

Veel esotherischer was het uitnodigingsritueel met symbolen bij een huisaltaar dat Riet van Rooij moeder van twee zoons, auteur van Zwanger met hart en ziel, en professioneel begeleidster van zwangerschappen uitvoerde om in verwachting te raken, wat jaren niet lukte. Van Rooij: ,,Voor mij was het niet alleen symbolisch, maar ook het reiken naar een geestelijk wezen dat opnieuw in de materie komt.'' Nu doen anderen dezelfde rituelen, al laat Van Rooij ze geheel vrij om het te zien zoals ze willen.

Bij een ritueel mogen logica en functionaliteit ontbreken, als het maar werkt. De Welshe dichter Dylan Thomas (1914-'53) schrijft ergens over een schaapherder die vanuit heksenkringen ritueel eerbetoon placht te brengen aan de maan om zijn kudde te beschermen, en als toelichting gaf: `I'd be a damn' fool if I didn't!` Als hij gelijk had, neemt het aantal dwazen in Nederland af en dat is mooi nieuws te midden van alle verdriet en geluk rond dood en geboorte.