Verdi's opera Aida als een zwijgende korte film uit 1911

In het Verdi-jaar, waarin de honderdste sterfdag van de componist wordt herdacht, brengt het Filmmuseum het Verdi-filmfestival Verdi On Screen met als curieus hoogtepunt een Italiaanse verfilming van Aida uit 1911. Als zwijgende film duurt de opera hier zestien minuten. Maar een opera is deze Aida niet meer, het is pure film. Het verhaal wordt alleen geacteerd, er is geen zanger te horen. De muziek bij deze projectie is afkomstig van 78-toerenplaten met instrumentale Aida-muziek.

Het is ruim lachen bij deze Aida, die geen Verdi-liefhebber zich mag laten ontgaan. In eerste instantie verbaast de intimiteit. De film werd dan ook twee jaar eerder gemaakt dan de eerste massale en grootschalige Aida in de Arena van Verona. Die dateert van 1913, Verdi's honderdste geboortejaar. Sindsdien zijn we gewend aan een Aida waar we vanuit een hoog standpunt overheen zien, met eindeloze triomfmarsen. Hier kijken we via de camera bijna op de grond naar een Aida zoals we die in het theater zien vanaf de eerste rij parterre.

Deze Aida met slechts een aantal sleutelscènes speelt zich buiten èn binnen af. Het begint in een parkje met wat Egyptische beelden en een stuk of twintig figuranten op het niet-Egyptische gras. De vrouwelijke hoofdrollen van de Ethiopische slavin Aida en de Egyptische koningsdochter Amneris worden vertolkt door grove `etnisch correcte' dames, geen vergelijk met de Aida-verfilming met Sophia Loren, voorzien van de stem van Renata Tebaldi.

Het acteren gaat wat houterig en met veel overdrijving. Het verhaal concentreert zich vooral op de verwoede pogingen van prinses Amneris om de triomferende legeraanvoerder Radames voor zich te winnen. In een gewone operavoorstelling is de farao-dochter zó machtig en hoog geplaatst dat aan haar wensen vanzelfsprekend wordt voldaan. Maar hier ontstaat wèl een opzienbarend nieuw beeld van Amneris. Haar zwoele aanhalige avances worden door Radames met heilige verontwaardiging van de hand gewezen. Zó is Amneris hier een zuster van de bijbelse Salome, beroemd om haar sluierdans. En Radames wordt hier bijna een broer van Johannes de Doper, zoals we die kennen uit Strauss' opera Salome. Als hij Salome's kussen weigert, wordt zijn hoofd afgehakt, waarna zij zijn lippen toch nog kan beroeren.

Verder in Verdi On Screen o.a.: Verdi-tenoren als Giovanni Martinelli, Mario del Monaco, John Vickers en Beniamino Gigli; Rigoletto met Tito Gobbi in de regie van Carmine Gallone; La traviata met Teresa Stratas en Plácido Domingo in de regie van Franco Zeffirelli; The Hymn of the Nations (1944) van Arturo Toscanini, de Messa da requiem met o.a. Luciano Pavarotti o.l.v. Herbert von Karajan in de spectaculaire regie van Henri-Georges Clouzot, Aida met de befaamde Egyptische Oum Kalsoum.

Het ontroerendste en bijzonderste is de film Il bacio di Tosca van Daniel Schmid. De documentaire toont de bejaarde operasterren die leven in hun glorierijke verleden in het door Verdi gestichte zangersrusthuis in Milaan. Elke Verdi-avond besluit met E la nave va van Fellini met veel Verdi-muziek.

Verdi On Screen. In: Filmmuseum Amsterdam. 28 okt t/m 7 nov.