Strijd tussen de slet en de maagd

Morgenavond gaat bij De Theatercompagnie `Maria Stuart' in première, een duel voor dames met lef. ,,Maria Stuart en Elisabeth I hebben elkaar in het echt nooit ontmoet, maar wat moeten die vrouwen nieuwsgierig naar elkaar zijn geweest!''

Elisabeth I en Maria Stuart staan elkaar naar het leven. Inzet: de heerschappij over Engeland. Het lijkt een ongelijke strijd, want Maria zit al jarenlang in Elisabeths kasteel gevangen. Maar ook de underdog heeft zo z'n wapens, zeker wanneer zij mooi is en mannen aantrekt zoals stroop de vliegen. Politieke en erotische rivaliteit gaan in Maria Stuart van Friedrich Schiller samen en zijn koninginnendrama is voor ambitieuze actrices een spannend gevecht.

Anne-Wil Blankers en Wil van Kralingen waagden zich er al aan, evenals de jonge Vlaamsen Sara de Bosschere en Sofie Sente. Nu, bij de Amsterdamse Theatercompagnie, is het de beurt aan Ariane Schluter en Tamar van den Dop. De een maakte naam met films als 06 en Kleine Teun en met voorstellingen als Grieks en Blasted; de ander met Zwarte Sneeuw, Karakter en de theaterkraker Messen in Hennen.

Een week voor de première oefenen zij in een kaal decor. Op hun geblankette gezichten valt scherp licht en uit hun puntmondjes komen scherpe woorden. ,,Wraak vervult mij thans'', zegt Schluter met in haar stem een mengsel van koninklijke voornaamheid en vrouwelijke woede. Regisseur Anny van Hoof knikt goedkeurend, alleen moet Ariane wel afstand tot Tamar bewaren: elkaar in de haren vliegen, grapt Van Hoof, dat doen de dames maar ná de repetitie.

Na de repetitie echter zijn die dames moe. Of gewoon tevreden. In niets lijken zij op rivales. Van den Dop geeft haar tegenspeelster zelfs een bedekt compliment: ,,Op schilderijen valt de schoonheid van Maria Stuart vies tegen. Elisabeth vind ik veel mooier.'' Schluter, vergoelijkend: ,,Maar Maria had een uitstraling waar Elisabeth niet aan kon tippen.''

Geen onverdeeld plezier, zo'n uitstraling, vindt Van den Dop. ,,Er staan wel een heleboel onstuimige mannen op Maria's deur te bonken en zij buit hun enthousiasme wel uit, maar het imago dat haar macht geeft is tevens haar zwakte. Maria vecht steeds tegen haar slechte reputatie. Daarom móet ze wel als een martelares ten onder gaan: om dat sletterige imago een beetje recht te zetten.'' Met een twijfelachtig imago zit ook Elisabeth opgescheept. Het is het imago van de Virgin Queen. ,,Een naam'', meent Schluter, ,,die smetteloosheid suggereert. Een naam die de smet op de Queens geboorte, ze is een bastaard, verbergt. Een naam ook die ongenaakbaarheid oproept en mannen met erotische bedoelingen afschrikt. Elisabeth regeert zonder liederlijkheid en daar is ze beretrots op. Maar haar puriteinse imago is ook een keurslijf. Ze moet zichzelf altijd beheersen, ze kan zich nooit eens lekker laten gaan.''

Schillers stuk begint in 1587, als Elisabeth op het punt staat Maria Stuarts doodvonnis te tekenen. Een krabbel zetten is toch niet moeilijk: waarom talmt Elisabeth dan zo? Schluter: ,,Diep in haar hart weet zij dat Maria Stuart van Schotland die géén bastaard is óók een recht heeft op die troon. Elisabeths troon is wankel en staat alleen nog overeind door de gunst van het volk. Tekent zij het vonnis, dan kan het volk zich tegen haar keren. Dan verwoest zij haar imago, want een smetteloze koningin mag geen bloed aan haar handen hebben.''

Zitten er in kasteel Fotheringhay eigenlijk twéé gevangenen? Schluter: ,,Absoluut. Maria zit in een stinkende kerker en Elisabeth is een gevangene van het volk. Ze zegt: `O slavernij, een volk te moeten dienen!/ eerloze knechtschap'. En: `O, wie de wereld moet behagen, die/ is nog geen koning! Slechts is koning wie geen bijval hoeft te vragen voor zijn daden.' Mooi hè?''

Van den Dop: ,,Dat vind ik ook zo mooi aan het stuk: de gevangengezette Maria is net zo bang voor haar leven als Elisabeth, maar ze heeft voor zichzelf wel een rare vrijheid verworven door dan maar voor haar dood te kiezen. Ze denkt: Ik zal zo sterven dat de mensen mij herinneren als een grootse vorstin. Ik zal mythische proporties aannemen. Dat is berekenend maar ook heel emotioneel. De katholieke Maria heeft sowieso minder moeite met emoties dan de protestantse Elisabeth.''

Schluter: ,,Dat vrije van Maria Stuart trekt Elisabeth heimelijk aan. En het voedt haar afgunst, zoals de mare van Maria's schoonheid haar jaloezie bevordert. Het wordt helemáál erg wanneer haar favoriete raadsheer ook met Maria geheime banden blijkt te hebben: geen enkele vrouw laat zulk liefdesverraad zomaar over haar kant gaan.'' Van den Dop: ,,Maria Stuart en Elisabeth I hebben elkaar in het echt nooit ontmoet, maar gelukkig brengt Schiller hen voor even bij elkaar. Wat moeten die vrouwen nieuwsgierig naar elkaar zijn geweest! Er zijn maar zo weinig koninginnen, ze zijn zo eenzaam en alleen al daarom zouden deze twee elkaar moeten kunnen begrijpen. Maar de omstandigheden zitten tegen: hun religies, het gekonkel aan het hof, de mannen die hen tegen elkaar opstoken...''

Wat voor belangen hebben die mannen? Van den Dop: ,,Ze zetten in op de koningin die volgens hen gaat winnen. Lijkt een van beide dames de overhand te krijgen, dan moeten al die mannen meedraaien. Het grappige is dat zij vaak vrouwelijke wapens gebruiken, terwijl de vrouwen soms naar mannelijke wapens grijpen. Vrouwelijke wapens zijn verleidingskunst en indirectheid; mannelijke wapens zijn spierkracht en emotieloos geredeneer. Maar de wapens raken met elkaar verward zoals de intriges iedereen verwarren: soms breekt er waarachtigheid door de corrupte façades heen.''

,,Waarachtigheid'', zeggen Ariane Schluter en Tamar van den Dop eensgezind, ,,is de essentie van goed acteren. Althans: je moet je personages zo spelen dat ze waarachtig líjken. Dat lukt wanneer je alle etiketten die je op een rol plakt hardhandig weggooit. Bij de kale tekst beginnen; archaïsche taal transparant maken; het spel een beetje uitvergroten en stileren. En binnen die strenge vorm proberen authentiek te zijn.''

`Maria Stuart' is t/m 21 nov te zien in het Compagnietheater, Kloveniersburgwal 50, Amsterdam.

Reserveren: 020-5205320 of via www.theatercompagnie.nl.