Een zege van `ons allen' op de maffia in Sicilië

Met door de Italiaanse justitie in beslag genomen eigendommen van de maffia gebeurde tot voor kort niets. Nu verandert dat: ze krijgen een sociale bestemming en komen ten goede aan de samenleving waarvan ze gestolen zijn.

Een enorme stofwolk van droog zand kruipt met je mee als je langzaam over de binnenwegen hobbelt in het westen van Sicilië. Wijngaarden en olijfbomen, zover het oog reikt. Dan ligt er ineens, in een dalletje na een bocht, een net gerestaureerde boerderij, strak in de verf en nog half in de steigers.

Vroeger was het hier stil. Dit waren de olijfbomen van Totò Riina, de wrede capo dei capi van Cosa Nostra. Het was een maffiose rust, gebaseerd op verlammende angst. Maar nu klinken vanaf het erf de vrolijke tarantella's van een folkloristische groep uit het nabije Mazzaro del Valle tegen de hellingen omhoog.

,,Dit is een overwinning van de samenleving'', zegt Don Salvatore Lo Bue. ,,Wat de maffia met haar misdaden heeft verkregen, komt nu weer ten goede aan ons allemaal.'' Hij wijst op de olijven die over een paar weken zullen worden geoogst. Op de verwaarloosde wijngaard die wordt opgeknapt. Nieuw leven, nieuwe economische activiteit, een nieuwe toekomst: dat alles met bezittingen die vroeger van de maffia waren en nu zijn geconfisqueerd.

Deze priester zonder boordje is de man achter de `olie van de maffia'. De smalle flessen met donkergroene, geurige olijfolie zijn een symbool geworden voor een omslag van de afgelopen jaren. Sinds begin jaren tachtig kan de staat bezittingen van maffiosi confisqueren. Meestal gebeurde daar niets mee. Vaak uit angst voor represailles, soms uit pure inertie en gebrek aan ideeën.

Sinds 1996 is, na een initiatief van de actiegroep Libera, een wet van kracht die het `hergebruik' van maffiose bezittingen moet vergemakkelijken. De olijfolie die wordt geproduceerd door de voormalige drugsverslaafden van Don Lo Bue is daarvoor het bekendste symbool geworden. Maar in heel Zuid-Italië zijn projecten.

,,Sinds de wet van kracht is, zijn meer dan 500 voormalige eigendommen van de maffia teruggegeven aan de samenleving'', vertelt Enrico Fontana, vice-president van Libera. Het gaat om grond en landerijen, gebouwen en villa's. De justitie legt ook beslag op bankrekeningen en kostbaarheden, maar de wet op `hergebruik' betreft alleen onroerend goed.

Libera stimuleert gemeentes en organisaties om daarvoor een nuttige bestemming te vinden. Vrijwilligersorganisaties kunnen zo ineens beschikken over een gebouw. Landbouwcoöperaties krijgen grond. In Campanie is de villa van een baas van de camorra, de Napolitaanse versie van de maffia, een `universiteit van het recht' opgericht, een speelse manier om te laten zien dat de georganiseerde misdaad niet altijd de baas kan spelen.

Het gaat niet altijd makkelijk. Don Lo Bue vertelt dat de olijfboomgaard van Riina eerst in handen was van de gemeente Castelvetrano. ,,Die wist niet goed wat ze ermee moest doen'', zegt hij. En de maffia dreigde: ,,Op een nacht hebben ze een tractor in brand gestoken en 270 olijfbomen bij de wortel omgezaagd, met een motorzaag.''

Toen vroeg de gemeente of het iets was voor Don Lo Bue en zijn opvangcentrum voor ex-verslaafden, dat het Huis van de jongeren heet. ,,Ik heb ja gezegd, want verslaafden behoren tot de belangrijkste slachtoffers van de maffia. De maffia werkt via dealers. Vooral in Sicilië kan niemand op eigen houtje dealen. Als je zou proberen dat buiten de maffia om te doen, leef je nog geen 24 uur meer. De maffia heeft geprofiteerd van de pijn, de marginalisering, de problemen van deze jongeren. Dan is het juist dat zij met het geld van de maffia worden geholpen om weer een plaats te vinden in de samenleving.''

Volgens Don Lo Bue kan de symbolische functie van dergelijke initiatieven niet snel worden overschat. ,,Het is een politieke en economische ommekeer'', zegt hij. ,,We laten zien dat de maffia niet de enige bron van rijkdom is. Er zijn ook andere mogelijkheden, binnen de wet, die je geweten meer rust geven en je meer zekerheid bieden.''

Ook Fontana onderstreept de impact van dergelijke initiatieven. ,,Het echte geld van de maffia zit elders, dat circuleert op de financiële markten. Maar hiermee raken we een open zenuw. Al dat onroerend goed is een symbool van de macht en de wortels die de misdaadorganisaties in het gebied hebben. Als ze nu zien dat het wordt geconfisqueerd en goed wordt benut: dat is het ergste wat hun kan gebeuren.''

Maar hij waarschuwt dat het lang niet altijd goed gaat. In de provincie Reggio Calabria werd een gebouw in brand gestoken. Bovendien is soms de angst om iets te doen te groot. En als de overheid gebouwen en grond in beslag neemt en er niets mee weet te doen, ze laat verkommeren en vervallen, lachen de maffiosi in hun vuistje. ,,Dan zou deze wet als een boemerang werken'', zegt Fontana. Daarom wil hij meer geld om projecten op te zetten, en vooral snellere procedures om het in beslag genomen onroerend goed te kunnen gebruiken.

Don Lo Bue en zijn olie vervullen een voorbeeldfunctie. Hij is begonnen met een olijfboomgaard van Bernardo Provenzano. Dat is een al decennia lang voortvluchtige maffiabaas die volgens de politie na de arrestatie van Riina in 1993 de leiding heeft overgenomen. De eerste flessen maffia-olie, die vorig jaar ook zijn gepresenteerd op een gastronomische beurs in Turijn, zijn gemaakt met de olijven van Provenzano.

Vanaf december zal ook de olie van Riina's landgoed worden verspreid, via een beperkt aantal winkels en via internet (www.oliolibera.it). In de verbouwde boerderij komt een eigen olijfpers en een bottelinstallatie. Lo Bue verwacht topkwaliteit. ,,We gaan de olijven vers van de boom persen, zodat ze niet een paar uur op elkaar liggen rotten. Dit wordt echt een uitzonderlijke olie. In alle opzichten.''