Thuis zonder toestemming

De meeste kinderen die op last van hun ouders niet naar school gaan, hebben geen vrijstelling. Maar er zijn grote lokale verschillen.

Dicht tegen het industrieterrein van Urk aan, ingesloten tussen het kanaal en de N351 naar Emmeloord, staat de bungalow van Arjan (33) en Corina (34) Meijer met hun zes kinderen. De kinderen gaan niet naar school, maar krijgen thuis les. De oudste drie, een tweeling van elf (twee meisjes) en een jongetje van tien vormen groep 8. ``Hij beent dat wel bij, dat kan hij best'', zeggen de ouders. Groep 6, groep 5 en groep 3 (in alle klassen één meisje) zitten in dezelfde kamer. De zes houten schoolbanken zijn van een basisschool in de buurt overgenomen. ``Er moet wel de sfeer hangen dat hier lesgegeven wordt'', zegt vader Arjan Meijer.

Sinds augustus 1996 houdt het echtpaar Meijer de kinderen thuis. Tot die tijd bezochten hun kinderen, voor zover ze al leerplichtig waren, een reformatorische basisschool in de buurt, al hadden ze hun twijfels over de ``brutale, schreeuwerige sfeer'' op school. De doorslag gaf de invoering van de Algemene Wet Gelijke Behandeling in 1996. Deze wet verbiedt scholen bij sollicitatieprocedures onderscheid te maken tussen geslacht of seksuele geaardheid. ``Een leraar kan wel homoseksueel zijn, of samenwonen. Voor je het weet is het Sodom en Gomorra op school.''

`Orthodox gereformeerd' noemt de familie Meijer zich. Ze zijn niet lid van een kerkgenootschap, maar volgen ``de leer die onze vaderen in de zestiende en zeventiende eeuw al beleden''. Een principieel christendom dat draait om het leven van alledag, zoals Calvijn het bedoeld heeft. ``Het onderwijs moet er daarom op gericht zijn dat onze kinderen ons geloof overnemen.''

De kinderen van de familie Meijer zitten thuis, zonder dat de leerplichtambtenaar dat goed vindt. De ouders hebben zich al meer dan eens voor de rechter moeten verantwoorden. De boetes, van 750 gulden in 1997 tot 2.000 gulden onlangs, worden keurig betaald. Maar de rechterlijke uitspraak dat de kinderen zo snel mogelijk naar school moeten, wordt beantwoord met een kennisgeving aan de gemeente. Sorry, maar de kinderen blijven hier. Bij de laatste boete heeft de rechter de vader ook veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van twee weken. ``Nou, dan zit ik dat uit. Dat is de prijs die je voor principes betaalt.''

Maar zo'n vaart loopt het niet. De gemeente zal de zaak niet op de spits drijven, laat een woordvoerder weten. ``De verstandhouding tussen de familie Meijer en ons is op het moment goed. De kinderen zijn weliswaar officieel school aan het verzuimen, maar ze blijven niet achter in niveau, werd ons verteld door een inspecteur die de familie heeft bezocht. Bovendien, de ouders betalen de boetes toch netjes?''

De leerplichtwet bepaalt dat ieder kind vanaf zijn vijfde verjaardag (vanaf 2002 de vierde) voltijds naar school moet. Een uitzondering wordt alleen gemaakt voor kinderen die mentaal of fysiek niet in staat zijn naar school te gaan, kinderen die in het buitenland wonen òf kinderen van wie de ouders een geloof of levensbeschouwing aanhangen waardoor zij `overwegend bezwaar' hebben tegen alle scholen die `binnen redelijke afstand' van het huis van de ouders liggen.

cursussen

Wie vrijstelling van de leerplicht op levensbeschouwelijke gronden aanvraagt, moet tegenwoordig van goeden huize komen, vertelt bestuurslid Hans Velthoen van de Landelijke Vereniging van Leerplichtambtenaren (LVLA). ``We worden steeds strenger.'' Ieder jaar krijgen minder kinderen vrijstelling om reden van levensbeschouwing. In schooljaar 1995-1996 kregen er nog 172 vrijstelling, vier jaar later, in schooljaar 1999-2000 waren dat nog maar 104 kinderen, meest zevendedagadventisten of leden van het katholieke Michaëlsgenootschap. De LVLA geeft cursussen aan haar leden, waarin ze wordt geleerd om bij twijfel toch vooral proces-verbaal op te maken. ``We laten het belang van het kind dan ook steeds zwaarder wegen tegenover het belang van de ouders'', aldus Velthoen.

De meeste ouders die hun kinderen thuis houden, hebben voor hun kinderen dan ook geen vrijstelling gekregen, zo blijkt uit cijfers van het ministerie van Onderwijs. In 1999-2000, kregen de ouders van bijna 180 kinderen proces-verbaal van de leerplichtambtenaar omdat zij hun kind niet op een erkende school hadden ingeschreven. Meestal kregen de kinderen thuisonderwijs of zaten zij op een niet-erkende school. Deze groep is overigens aanzienlijk kleiner dan de `echte' spijbelaars; dat aantal zweeft rond de 25.000.

De overheid ontmoedigt ouders vrijstelling aan te vragen. Ouders moeten ieder jaar opnieuw een verzoek indienen. Bovendien mag een kind niet al eens een erkende school bezocht hebben. De leerplichtwet bepaalt dat wie eens met het reguliere onderwijs kon leven, daar niet meer van af mag wijken. ``Zeg maar gerust dat de leerplichtwet wat betreft levensbeschouwing behoorlijk is dichtgetimmerd'', vindt onderzoeker Henk Blok van onderzoeksinstituut SCO Kohnstamm in Amsterdam. ``De overheid wil iedereen op school hebben en leerplichtambtenaren vinden dat ze hun werk pas goed doen als ze zo streng mogelijk zijn geweest.''

Een groep ouders wacht vrijstelling niet af en begínt gewoon, zegt coördinerend inspecteur primair onderwijs Piet van de Pol te Arnhem. Ze richten zelf een school op of beginnen met thuisonderwijs, vertelt hij, spelend met een pen en een plastic bekertje. ``En als dat eenmaal loopt, is het heel moeilijk stop te zetten.''

Van de Pol is met zijn collega Kees van Baak betrokken bij de al een meer dan een jaar voortdurende pogingen van twee ouderparen om erkening te krijgen voor basisschool De Aventurijn in Brummen die zij voor hun vijf kinderen zijn begonnen. De kinderen gaan naar die school, zonder dat zij allemaal vrijstelling van het reguliere onderwijs hebben gekregen.

De oprichters van De Aventurijn (`een grondsteen voor een school vol avontuur'), die niet met de pers willen praten, zeggen op hun website dat de kinderen er ``avontuurlijk leren''. Dit doen zij onder meer door kunstzinnige activiteiten, zoals `gedichten schrijven, Egyptische reliëfs hakken, geometrische vormen plakken'.

De school komt niet in aanmerking voor erkenning, zegt inspecteur Van Baak, die de school verscheidene malen bezocht. ``Ik zag geen lijn in het onderwijs dat daar gegeven werd. De school voldeed niet aan de eisen.'' De gemeente volgde het advies van de inspectie. De school ging in beroep, nu lopen er nog twee procedures. ``Zo gaat het dus vaker'', zegt inspecteur Van de Pol. ``Ze krijgen geen erkenning, voeren vervolgens aan dat er `nieuwe omstandigheden' zijn en gaan keer op keer in beroep. Het kan jaren duren voordat een kind weer normaal zijn leerplicht vervult.''

``Ouders worden in Nederland kennelijk niet op hun woord vertrouwd'', zegt Peter van Zuidam. Al langer dan een jaar geeft het echtpaar Van Zuidam uit Lelystad zijn zesjarige zoontje thuisonderwijs, ``omdat hij extreem visueel-ruimtelijk georiënteerd is'', vertelt de vader. Al die tijd heeft het jongetje dus geen school van binnen gezien. ``Zijn manier van leren werd op school niet goed begrepen.''

Bovendien hangen de ouders een stroming in het christendom aan die volgens hen niet aansluit bij het reguliere onderwijs. ``Wij richten ons sterk op mystiek en mediteren regelmatig. In Lelystad is geen school te vinden die op een andere dan de heersende exoterische manier met de christelijke traditie omgaat.'' Hij en zijn vrouw Bernadette zeggen hun zoontje op basis van ``veel autonomie'' te laten leren. ``We kijken waar zijn grootste belangstelling naar uitgaat en waarvoor hij het meest gemotiveerd raakt.'' Sommige computerspelletjes bijvoorbeeld, ``die slaan heel goed bij hem aan.''

De leerplichtambtenaren van Lelystad weigerden vrijstelling van de leerplicht te verlenen, omdat het jongetje al een school had bezocht voordat zijn ouders hem thuisonderwijs begonnen te geven. Van Zuidam bleef echter bij zijn besluit en werd voor de Lelystadse kantonrechter gedaagd, die hem tot een boete van 2.000 gulden veroordeelde. Van Zuidam ging in beroep en wacht nu al acht maanden op een nieuwe zitting. Verder loopt er nog een onderzoek door de Raad voor de Kinderbescherming, die door de gemeente is ingeschakeld.

rechter

De leerplichtambtenaar mag niet beslissen of de ene levensbeschouwing wel en de andere niet een reden is voor vrijstelling. Ambtenaar Velthoen: ``Maar als ouders een religie zeggen aan te hangen die wij niet kennen, dan zullen we eerder tot een proces-verbaal overgaan. Laat dan de rechter maar beslissen.''

Pure willekeur overheerst bij de leerplichtambtenaren, zegt een woordvoerster van de onlangs opgerichte Nederlandse Vereniging voor Thuis Onderwijs (NVvTO), waarin enkele tientallen thuisonderwijzende ouders verenigd zijn. ``Het is al een paar keer voorgekomen dat de vrijstelling na na bijvoorbeeld verhuizing weer ingetrokken werd en er plotseling proces-verbaal wordt opgemaakt.''

Hans Velthoen van de verenigde leerplichtambtenaren erkent dat niet iedere leerplichtambtenaar even streng of soepel is. ``Elke gemeente mag een eigen beleid voeren, en de ene ambtenaar kan wat strenger zijn dan de andere. Maar ja, je moet dan ook over individuele gevallen oordelen, daar zijn geen blauwdrukken voor.''

De inspectie van het Onderwijs zit met de groep vrijgestelde kinderen in haar maag. Inspecteur Piet van de Pol: ``Dat speelt enorm bij ons. Zodra een kind vrijstelling heeft, is nu alle toezicht weg.'' Een tijdje geleden is de inspectie begonnen met een juridisch onderzoek naar de vraag of er niet toch één of andere vorm van toezicht op vrijgestelde kinderen kan komen.

Dat ouders hun kinderen thuishouden, betekent overigens niet dat ze het lesgeven niet professioneel willen aanpakken. Vader Arjan Meijer uit Urk koopt gangbare lesmethoden en bij een particulier bureau heeft hij een leerlingvolgsysteem besteld. Bovendien krijgen de oudste kinderen een echte Cito-toets. ``Ik heb daar inmiddels zelfs een klantnummer.''