Spionerende ooievaar

Bewoners van een dorp in het noordoosten van Burundi raakten in rep en roer toen ze een ooievaar aantroffen met een gebroken vleugel en een verdacht elektronisch apparaat op het lijf, inclusief flinke antenne. Zou de vogel spioneren? In tijden van terorrisme en burgeroorlog weet je maar nooit. De gealarmeerde politie ving de gewonde ooievaar en sloot hem op.

Een te hulp geroepen Engelse trof op het apparaat een e-mailadres aan. Dat bracht haar in contact met vogelonderzoekers in Zuid-Afrika. De ooievaar bleek `Saturn' te heten en is een proefdier van de universiteit van Kaapstad. Het vermeende spionageapparaat is een zender die met GPS (Global Positioning System) en een zender aan Zuid-Afrikaanse computers doorgeeft waar de ooievaar zich bevindt. Een zonnecel zorgt voor energie.

Het met zenders uitrusten van dieren heeft een hoge vlucht genomen. De universiteit van Kaapstad heeft vijf ooievaars zo uitgerust. De vier andere ooievaars waren om het leven gekomen tijdens noodweer in Mozambique. Maar Saturn, de enige overlevende, had er inmiddels een hele reis opzitten: van Kaapstad via Zimbabwe naar Rwanda, en weer wat terug naar Burundi.

Saturn is een gewone witte ooievaar zoals we die in Nederland ook kennen, maar wel een met een bijzondere herkomst. Het overwinteringsgebied van Europese ooievaars reikt niet tot zuidelijk Afrika. Maar juist op de zuidelijkste punt van de Kaap houden zich ooievaars als standvogels op. Hun omzwervingen worden nu dus gevolgd.

Burundi wordt verscheurd door een burgeroorlog tussen de Hutu's en de Tutsi's. Samen met de huidige terrorismecrisis zorgt dat voor een achterdochtige opstelling. De Zuid-Afrikaanse onderzoekers tonen daarvoor wel begrip, maar hopen toch de ooievaar met de zender van Burundu terug te krijgen.

Een unicum? Nee, toch niet. Aan het einde van de negentiende eeuw gebeurde al hetzelfde, met iets andere middelen. Oude vogelboeken spreken van een Russische magnaat, die zich in de negentiende eeuw op zijn landgoed in Zuid-Rusland met duizenden vogels omgaf. Hij liet in de herfst van 1892 een kraanvogel met een medaillon om de hals vliegen. In het medaillon bevond zich het verzoek of degene die de kraanvogel in handen viel, een bericht wilde sturen.

Het bericht kwam via een vreemde omweg. Vogelkenners vonden het in een avonturenboek: Slatin Pasja's Vuur en Zwaard in Soedan. Toen Slatin Pasja in de oorlog tegen de Mahdi's gevangen raakte, toonde kalief Abdullah het medaillon met het inschrift. De kraanvogel was enkele maanden nadat hij uit Rusland was weggevlogen, in Soedan afgeschoten.

Bij de Britten in Kairo was er een mondelinge versie van dit verhaal. Zij meldden dat de vogel wegens het geheimzinnige bericht dat hij bij zich droeg, als spion voor het gerecht was gedaagd en ter dood veroordeeld.

Maar er zijn ook recentere `spionagevogels'. Zo bedrijven Arabische sjeiks nog steeds de valkenjacht. Zij rusten hun vogels met zenders uit – valken zijn kostbaar, dus het is handig te weten waar ze zitten.

Arabieren jagen op kraagtrappen, flinke vogels die door de stootvogels spectaculair neergehaald kunnen worden. Omdat de kraagtrappen in Saoedi-Arabië door deze praktijk wat uitgedund raken, gaan valkeniers tegenwoordig wel naar Pakistan.

Vorig jaar raakte India in rep en roer door verdachte roofvogels met antennes aan de staart. Begin maart werd in India door grenstroepen in de deelstaat Rajahstan een roofvogel opgepakt die voor Pakistan zou spioneren. Het was al de tweede `spy hawk' in drie weken die door de grenstroepen werd onderschept. Deze tweede roofvogel trok de aandacht door plaats te nemen op een toren van een militair complex.

Intussen zijn de inwoners van Burundi, hoewel wereldwijd uitgelachen, niet overdreven achterdochtig geweest. Zó vergezocht is het spionagegevaar uit de lucht ook weer niet. Al voor de Eerste Wereldoorlog werden door de Duitsers duiven getraind om met fotocamera's opnamen van vijandelijke stellingen te maken. Ze werden achter de stellingen op vijandelijk gebied losgelaten en vlogen dan terug, waarbij de – betrekkelijk zware – camera om de dertig seconden automatisch een foto maakte. Met de huidige lichtgewicht videocameraatjes en een lichtgewicht zendertje kan een ooievaar heel wat meer doen.