`Slapende cellen' bedreiging voor RFE

Hij was taxichauffeur in een stad waar niemand meer een taxi nam. Maar hij had geen zin om 's avonds thuis te zitten: dan kwamen de bommenwerpers van de NAVO hun vracht afwerpen. Avond aan avond. Hij woonde in Kragujevac, Joegoslavië, waar de Zastava fabrieken stonden die behalve auto's ook wapens produceerden. De taxichauffeur zat elke avond in zijn auto en luisterde naar Radio Free Europe/Radio Liberty, de door Amerika gefinancierde nieuwszender. ,,Het was mijn enige informatiebron.''

In Afghanistan zitten op dit moment ook mensen in het donker naar de uitzendingen van RFE/RL te luisteren. Sinds 1998 zendt RFE speciaal uit naar Afghanistan en Irak en de Centraal-Aziatische staten Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan. Het Amerikaanse Congres beziet plannen om extra geld beschikbaar te stellen voor de uitzendingen naar Afghanistan.

En dat gebeurt allemaal vanuit Praag. In de tijd van de Koude Oorlog had RFE zijn zetel in München. Het station werd in 1949 opgericht als een onafhankelijke radiozender, tot de jaren zeventig betaald door de CIA, later door het Congres. Linkse kringen zagen de zender als een reactionair bastion van Amerikaanse belangen. In het Oosten werd daar anders over gedacht. Mijn Russische vriend Vitja luistert al dertig jaar. Via de korte golf hoorde hij voorlezingen van boeken als de Goelag Archipel van Solzjenitsyn die in de Sovjet-Unie verboden waren. Zijn beduimelde radiootje staat nog steeds afgestemd op RFE.

Na de val van het communisme moest RFE zich opnieuw bezinnen. Het Amerikaanse Congres had niet zoveel zin meer om er veel geld in te steken en het peperdure bedrijfspand in München werd een blok aan het been.

De Tsjechische president Václav Havel werd redder in de nood. Hij bood RFE onderdak in Praag voor de symbolische huursom van één Tsjechische kroon per jaar. Havel had als dissident zijn teksten naar RFE laten smokkelen. ,,Als die toen niet door RFE waren uitgezonden had ik misschien wel jaren langer achter de tralies moeten zitten'', aldus de president. In 1995 betrok RFE een gigantisch pand in de Praagse binnenstad waar tot 1993 het parlement van het inmiddels uiteengevallen Tsjechoslowakije had gezeten. Havel werd de trotse peetvader van het `station van de waarheid'.

Tot 11 september 2001. Uren na het nieuws van de aanslagen in de VS begon het in Praag te gonzen. Er kwamen waarschuwingen van de Tsjechische geheime dienst. Er waren aanwijzingen van de CIA. De kranten begonnen te speculeren. RFE zou een belangrijk doelwit zijn van Bin Ladens organisatie Al-Qaeda. De regering besloot om het pand, gelegen aan één van de belangrijkste verkeersaders van Praag aan de kop van het Wenceslausplein, extra te bewaken.

Uit de Zuid-Boheemse stad Hodonin werden vier pantserwagens aangevoerd. Voor het oog van de Tsjechische media sukkelden vier stokoude wagens in een soldaat Švejk-achtige manoevre naar Praag. Slechts drie wagens haalden de hoofdstad, ééntje kreeg pech onderweg. Minister van Defensie Tvrdik verdedigde zich: hij had niet het nieuwste materiaal willen inzetten `om het publiek geen schrik aan te jagen'. Om het imago van de landsverdediging op te poetsen kwamen er wel elite-eenheden het pand bewaken.

Inmiddels was duidelijk geworden dat Mohammed Atta, één van de vliegtuigkapers in de VS, enige tijd in Praag had verbleven, een papieren firma op zijn naam had staan en contact had gehad met een Iraakse diplomaat die de aandacht had getrokken van de Tsjechische geheime dienst door zijn ,,ongezonde belangstelling voor RFE''. Praag zou vol zitten met `slapende cellen'.

De Tsjechische communisten waren de eersten die hardop om het vertrek van RFE uit de hoofdstad, en liefst uit Tsjechië, vroegen. De sociaal-democratische minderheidsregering van Miloš Zeman begon ook te piepen. Minister Kavan van Buitenlandse Zaken gaf toe dat de kwestie in het kabinet besproken werd.

President Havel werd razend en bracht een demonstratief bezoek aan het gebouw van RFE in de Praagse binnenstad. ,,Als we toegeven aan de angst en de zender verplaatsen naar buiten de stad kunnen net zo goed ook het parlement ergens buiten in een weiland zetten.''

De regering is er nog niet uit. Bewaking van het centraal gelegen gebouw waar de hele dag door auto's voor de deur stoppen bij stoplichten is praktisch onmogelijk. Ook de Amerikanen maken zich zorgen. In de pers woedt inmiddels een uitgebreide discussie die weinig meer met Afghanistan, Al-Qaeda of Mohammed Atta te maken heeft.

Oud-dissident Jan Urban schreef dat het probleem niet RFE is. ,,Het probleem is dat er na alle Tsjechische ervaring met onderdrukking nog steeds mensen zijn die vinden dat RFE de inhoud van de uitzending zou moeten veranderen en weg zou moeten uit Praag. Een ander probleem is dat veel mensen deze mening delen.'' Mlada Fronta Dnes schreef: ,,Als we niet tot de laatste snik vechten voor het behoud van RFE in Praag gaan we wel erg gemakkelijk met ons eigen verleden om. We zouden net doen alsof dat verleden er niet was.''