Miltvuur komt voor Bayer als geroepen

Het medicijn Baycol met mogelijk dodelijke gevolgen had Bayer bijna geveld. Totdat de bioterreur in de Verenigde Staten uitbrak. Het medicijn Cipro van Bayer redt de Amerikanen. En het Duitse concern.

Door de bioterreur met de miltvuurbacterie is de vraag naar het medicijn Cipro geëxplodeerd. Apothekers krijgen het niet aangesleept. Bestellingen via internet rijzen de pan uit. Artsen klagen dat het medicijn niet meer beschikbaar is voor de behandeling van normale infecties.

Amerika is in de greep van de angst. En het enig goedgekeurde middel om die angst te bezweren is Cipro, een antibioticum tegen antrax. Deze dodelijke ziekte die wordt veroorzaakt door de miltvuurbacterie, heeft inmiddels één slachtoffer het leven gekost. Honderden mensen zijn de afgelopen weken bedreigd via brieven met geheimzinnig poeder.

Bij het Duitse chemieconcern Bayer stroomt het geld binnen. De producent van Cipro verdient honderden miljoenen dollars extra. Het antibioticum was al Bayers best renderende product met een omzet van 1,8 miljard dollar vorig jaar. Door de aanzwellende vraag zal die omzet dit jaar naar grote hoogte stijgen. Bayer moet alle zeilen bijzetten: machines draaien 24 uur per dag, zeven dagen per week. Een gesloten Cipro-fabriek in Duitsland wordt op 1 november heropend.

Cipro trekt Bayer uit het dal waarin het de afgelopen maanden opeens terecht was gekomen. Een ander product, het cholesterolverlagende medicijn Baycol, heeft wegens mogelijk schadelijke bijwerkingen de dood tot gevolg. Wereldwijd sterven 53 mensen. Al is een direct verband niet bewezen, Bayer haalt het product van de markt. Een financiële strop.

Baycol zou volgens analisten binnen enkele jaren het best verkopende medicijn van Bayer worden. Het liep anders. Nadat het bedrijf zelf het slechte nieuws naar buiten had gebracht, dook de beurskoers omlaag. Sindsdien zat het chemieconcern in een financiële en organisatorische achtbaan. Totdat Cipro uitkomst bood.

Bayer had het onheil met Baycol zien aankomen. Op 15 juni presenteert het aan de Medicines Control Agency in Londen een rapport. Hierin staat dat er risico's aan Baycol kleven. In combinatie met Lopid – een cholesterolverlagend middel van het Amerikaanse farmaceutische bedrijf Pfizer – wordt de kans op een zogenoemde rhabdomyolise verhoogd: een fatale spierverslapping. Bayer past daarop de bijsluiter aan.

Het risico was tijdens eerdere klinische proeven niet ontdekt. De proeven waren daarvoor te kleinschalig. Maar sinds Baycol massaal wordt voorgeschreven – het medicijn komt eind 1997 in Europa op de markt, en begin 1998 in de Verenigde Staten – duiken klachten op. Beleggers worden angstig. De beurskoers van Bayer daalt. Hij herstelt zich een week later. Maar de kiem voor de dramatische val is gelegd.

Op 3 augustus komt Bayer met tegenvallende halfjaarcijfers. De verkoop van het bloedstollingsmedicijn Kogenate loopt slecht. En de plasticdivisie heeft te kampen met hoge grondstofprijzen. Daardoor daalt het resultaat uit operaties met 23 procent naar 1,5 miljard euro, vergeleken met het eerste halfjaar van 2000. Toch is het effect op de koers beperkt. Dat heeft volgens analisten te maken met het feit dat beleggers het Duitse concern nog steeds beoordelen als een chemiefonds, en niet als een farma-fonds. Hoewel de farma-tak van Bayer de afgelopen jaren sterk is gegroeid, maken de chemische activiteiten 70 procent van de totale omzet (vorig jaar 31 miljard euro) uit. En vergeleken met andere chemiebedrijven vallen de halfjaarcijfers van Bayer nog mee. Bedrijven zoals DuPont, Dow en BASF zijn gevoeliger voor de invloed van de conjunctuur omdat ze, veel meer dan Bayer, leunen op hun chemische activiteiten. Toch vreest ook Bayer een verdere daling van de winst.

De klap komt op 8 augustus. Bayer maakt dan officieel bekend dat het Baycol uit de markt neemt. De koers tuimelt die dag met bijna twintig procent. Dit jaar had Baycol een blockbuster moeten worden, een medicijn met een omzet boven de 1 miljard euro, bijna dubbel zo veel als in het vorige jaar. Maar de inkomsten stoppen abrupt. Het Duitse bedrijf geeft nog diezelfde dag een winstwaarschuwing af.

Een paar dagen later komen de eerste meldingen van overleden Baycol-gebruikers. Baycol – in Europa wordt het voorgeschreven als Lipobay – wordt in verband gebracht met 52 doden. Bayer krijgt de wind van voren. Het Duitse ministerie van Volksgezondheid uit felle kritiek op het chemieconcern. Volgens het ministerie was het BfArM, het Duitse bureau dat de veiligheid van medicijnen controleert, niet op tijd op de hoogte gesteld van de risico's. Bayer bestrijdt dat. Het had al in februari alle gegevens verstrekt – niet expliciet op de risico`s gewezen.

De Europese organisatie die de veiligheid van medicijnen controleert, de EMEA in Londen, kondigt op 10 augustus aan dat ze een studie gaat doen naar het risico van statines, een bepaalde groep van cholesterolverlagende medicijnen waaronder ook Baycol valt. EMEA zal zich vooral richten op het gecombineerd gebruik met een andere groep cholesterolverlagers, de zogeheten fibraten. Een van die middelen is Lopid, van het farmaceutische bedrijf Pfizer. Van de 52 gemelde doden, slikte in ieder geval 12 mensen een combinatie van Baycol en Lopid. Juist die combinatie zou de kans op een fatale spierverslapping vergroten. De studie loopt nog.

Twee dagen na het rampzalige nieuws kondigt Bayer een reorganisatie aan. Het bedrijf gaat 1.800 banen schrappen en 15 fabrieken sluiten. Dat moet de kosten van het bedrijf met 1,5 miljard euro drukken. Bij de plasticdivisie zijn de bezuinigingen het grootst, maar ook in de farma-tak wordt gesneden.

Een kleine week later, op 16 augustus, volgt weer een klap voor Bayer. Het bedrijf zou eind september een notering aan de New Yorkse beurs krijgen, maar dat wordt uitgesteld tot februari 2002. De koers zakt weer een paar punten.

Nog een week later wordt Baycol van de Japanse markt gehaald, de op een na grootste ter wereld. Lopid was daar niet verkrijgbaar, maar zou er snel geregistreerd worden. En Baycol samen met Lopid... Bayer loopt nog eens 150 miljoen euro per jaar mis.

Geruchten gaan opeens dat Bayer zijn farmatak wil verkopen. Als mogelijke kandidaten worden het Zwitserse Roche en het Frans-Duitse Aventis genoemd. Het heeft een gunstig effect op de koers – ondanks de rechtszaken die in de VS en Frankrijk tegen het Duitse concern worden aangespannen. Bayer wordt nalatigheid verweten. Wij zijn niet nalatig geweest, zegt bestuursvoorzitter M. Schneider. Artsen waren gewaarschuwd voor de risico's. De bijsluiter van het medicijn vermeldt het risico van het gecombineerd gebruik met Lopid. Volgens Bayer zit de fout eerder bij de (huis)artsen die Baycol, ondanks alle waarschuwingen, hebben voorgeschreven in combinatie met Lopid. Maar Bayer paste de bijsluiter pas na 15 juni aan, bijna vier jaar na de introductie in Europa.

In de eerste weken van september keldert de koers naar een dieptepunt. Bayer maakt bekend dat de onderhandelingen met Aventis, over de aankoop van Aventis CropScience, vertraging oplopen. Bovendien meldt het Duitse bedrijf dat de verkoop van zijn farma-tak niet aan de orde is. Wel overweegt het een samenwerking met een Europese partner. Analisten reageren teleurgesteld. Ze hoopten op een overname door een Amerikaans farmaceutisch bedrijf. Sommige analisten zeggen begrip te hebben voor het besluit van Bayer. Een overname van de farma-tak zou waarschijnlijk leiden tot een forse reorganisatie, en massaal banenverlies in met name Duitsland. Dat wilde het bedrijf voorkomen.

Op 13 september maakt Bayer bekend dat bestuursvoorzitter M. Schneider op 26 april 2002 zal terugtreden. Schneider (62) staat sinds 1992 aan het hoofd van het bedrijf. Een reden voor zijn vertrek wordt niet gegeven. Schneider kreeg eerder kritiek wegens zijn trage reactie op het Baycol-incident. Hij was op 8 augustus nog op vakantie op het Noord-Duitse eiland Sylt, en keerde pas op 11 augustus terug. Zijn opvolger wordt Werner Wenning, de huidige financieel directeur.

Op 26 september begint de koers van Bayer weer voorzichtig te klimmen. Bioterreur dreigt in de VS. Amerikanen beginnen naar Cipro te vragen.

Op 2 oktober maakt Bayer de overname van Aventis CropScience bekend. De koers stijgt verder. De overnamesom van 7,25 miljard euro doet de nettoschuld stijgen tot 15 miljard euro, bijna 70 procent van Bayers beurswaarde. Maar analisten prijzen de mooie match. Aventis is sterk in onkruidbestrijders, Bayer juist in insecticiden. Aventis heeft een sterke marktpositie in Amerika, Bayer in Europa. Bovendien heeft Aventis de laatste jaren veel geïnvesteerd in zaadproductie, vooral genetisch gemanipuleerde gewassen. Daar wordt op termijn veel van verwacht. Door de overname klimt Bayer van de zesde naar de tweede plaats op de wereldmarkt van gewasbeschermingsmiddelen. De omzet van dit onderdeel stijgt naar zo'n 6,5 miljard euro. Alleen het Brits-Zwitserse Syngenta is groter.

Naarmate de angst voor miltvuur in de VS om zich heen grijpt en massahysterische vormen aanneemt, klimt de koers van Bayer omhoog. Het Amerikaanse ministerie van Volksgezondheid wil dat Bayer de productie van Cipro snel opvoert. Het bedrijf krijgt 450 miljoen dollar als het in drie maanden tijd 200 miljoen Cipro-tabletten maakt. Bayer kan de stormachtige vraag niet aan. Het wil een deel van de productie uitbesteden.

Dan gaan geruchten dat de Amerikaanse autoriteiten het patent op Cipro, dat officieel tot december 2003 loopt, voortijdig wil breken. De koers zakt. Concurrenten van Bayer zouden de kans krijgen om een goedkope versie van Cipro te maken. Mocht dat gebeuren, dan komt Bayer in een lastig parket. Protesteren is niet slim, want dan haalt het bedrijf zich de toorn van het Amerikaanse volk op de hals. Ermee instemmen zou een nieuw verlies van vele tientallen miljoenen dollars betekenen.