LEIDSE STERREWACHT TRACEERT DE OORZAAK VAN DE LOKALE BEL

Het zonnestelsel bevindt zich in een min of meer bolvormig gebied waarin de dichtheid geringer is dan de ook al extreem geringe dichtheid van de ruimte er omheen. Deze `Lokale Bel' heeft een diameter van ruwweg 650 lichtjaar en is in de draairichting van het melkwegstelsel iets langer dan in andere richtingen. Hoewel al lang wordt vermoed dat deze bel is ontstaan door het kort na elkaar exploderen van enkele zware sterren, kon tot nu toe niet worden achterhaald waar deze explosies hebben plaatsgevonden. Mede door onderzoek op de Leidse Sterrewacht is dat nu gelukt, zo meldt de Amerikaanse astronoom Jesús Maíz-Apellániz (Astrophysical Journal Letters, 10 okt.).

De Lokale Bel is ongeveer 10 miljoen jaar oud, dus gezien de leeftijd van het melkwegstelsel (ruwweg 10 miljard jaar) erg jong. Aangezien zich momenteel in de directe omgeving van de zon slechts heel weinig sterren bevinden die door een catastrofale explosie aan hun einde zullen komen, is het zeer onwaarschijnlijk dat daar zo kort geleden verscheidene geïsoleerde sterren hebben gestaan die dit lot wel hebben ondergaan. Sterren staan echter niet stil, maar bewegen zich ten opzichte van elkaar. Zouden de geëxplodeerde sterren lid zijn geweest van een groep die zich nu op grote afstand van de zon bevindt maar vroeger dichterbij heeft gestaan?

Astronomen van de Leidse Sterrewacht hebben in de afgelopen jaren de kenmerken van zulke sterrengroepen binnen een afstand van 2000 lichtjaar van de zon bestudeerd. De meest nabije daarvan is de zogeheten Scorpius-Centaurus-associatie, die op een afstand van ongeveer 400 lichtjaar staat. Positiemetingen met behulp van de Europese astrometriesatelliet Hipparcos (1989-1993) maken het nu mogelijk te berekenen waar die groep vroeger heeft gestaan. Hieruit heeft Maíz-Apellániz afgeleid dat een deel van deze groep 5 tot 7 miljoen jaar geleden veel dichter bij de zon stond: op `slechts' 200 lichtjaar.

Verder onderzoek aan deze groep laat zien dat daarin in de afgelopen 10 tot 12 miljoen jaar ongeveer zes sterren moeten zijn geëxplodeerd: ruim voldoende om het ontstaan van de Lokale Bel te kunnen verklaren. Dit resultaat is bovendien weer een steun in de rug voor de theorie dat exploderende sterren het interstellaire medium grofweg de structuur van een Zwitserse kaas geven. Een andere uitkomst van dit onderzoek is dat de vroegere nabijheid van de Sco-Tau-associatie betekent dat er nog niet zo lang geleden in de omgeving van de zon veel meer sterren zijn ontploft dan tot nu toe werd aangenomen. De astronomen zijn nu aan het uitzoeken of hiervan in aardlagen nog sporen zijn te vinden.