Een rode nachtmerrie in Berlijn

Berlijn kiest morgen een nieuw gemeentebestuur. Gregor Gysi, het ex-communistische gezicht van de PDS, treedt nog één keer in het strijdperk. Voor zijn partij, voor zichzelf en voor Oost-Berlijn. Mogelijk wordt het zijn zwanenzang.

Paniek in de schuilkelder. Wie weet de geboortedatum van kameraad Gysi? Snel! Een klein gezin uit West-Berlijn maakt zich op voor de komst van de vijand. Hij draagt een helm, zij haar beste bontje. Hij bagatelliseert zijn CDU-verleden. Zij verlangt heimelijk naar seks met de rooien. Vertwijfeld vragen ze zich af: is er nog leven na de verkiezingen?

Politiek theater in Berlijn. Wat in Oost-Berlijn niemand durfde hopen en in West-Berlijn niemand hoefde vrezen, leek deze zomer opeens binnen handbereik: een machtsgreep door de Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS), de opvolger van de communistische Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) uit de DDR. Een bankschandaal had regerend burgemeester Eberhard Diepgen van de conservatieve CDU ten val gebracht en de sociaal-democraten van de SPD voelden wel voor een rood-rode coalitie. Toen de PDS ook nog de populaire Berlijnse advocaat en toppoliticus Gregor Gysi als lijsttrekker in de strijd wierp, was het ondenkbare opeens heel dichtbij: een progressieve alliantie uit Oost en West in het stadhuis van de Duitse hoofdstad.

Conservatieve West-Berlijners sloeg de schrik koud om het hart. De communisten in het stadhuis? Zeg dan maar dag tegen buitenlandse investeerders.

Eindelijk gerechtigheid, jubelden progressieve Oost-Berlijners. Hun Gregor Gysi zou voltooien wat in 12 jaar Duitse eenwording niet was gelukt: de definitieve emancipatie van de Ostler.

Kostelijke grondstof voor politieke grappen, dacht Peter Tepper, regisseur en tekstschrijver van Kaberett Kartoon. Kartoon maakt politieke satire van de oude stempel, had Tepper voor de voorstelling gezegd. ,,Kabarett, niet te verwarren met het behaagzieke, burgerlijke cabaret.'' Een echte cabaretier is altijd strijdbaar, doceerde hij. Tepper, veteraan van het DDR-cabaret, kan het weten. Hij overleefde de dictatuur omdat hij precies wist waar de strijd moest ophouden.

Voor politiek theater is de ambiance van Kartoon eigenlijk te steriel. De parketvloer glanst als Ikea-laminaat, roken is niet toegestaan. In de gangen tl-buizen en linoleum. Perfecte locatie voor een EHBO-cursus. Ooit deed het Haus Am Köllnischen Park dienst als kaderschool van de SED. Kartoon treedt op in de vroegere `vergifkamer', de leeszaal waar Westerse propaganda werd bewaard.

Waar voorheen heimelijk van Der Spiegel werd genoten, steken drie acteurs nu de draak met de vrees voor het rode gevaar. ,,De Spree zal toch niet plotseling de andere kant op stromen als de satan aan de macht komt?''

De satan is klein. De 1,70 meter haalt hij niet. Zijn tenue is het standaard uniform van de politieke elite: grijs pak, beige regenjas, merk Philips & Shark, blauw overhemd, bordeauxrode das. De verkiezingskaravaan van de PDS staat voor een goedkope supermarkt. Een `Kaufhalle' zeggen ze bij de PDS, want zo zeiden ze dat vroeger ook. Gregor Gysi op campagne aan de oostelijke rand van de stad, stadsdeel Marzahn-Hellersdorf. Een PDS-bolwerk. Een van de grootste hoogbouwwijken van Europa in het noorden, eengezinswoningen in het zuiden. Hier is Gregor Gysi thuis. Hier haalde hij bij de Bondsdagverkiezingen in 1998 46,7 procent van de stemmen.

Slechts een handvol, meest oudere, passanten houdt stil bij de rode parasol aan de Hultchiner Dam. De duivel is amicaal. De passanten zijn dat ook. Over en weer raken ze elkaar aan en praten met Berlijnse tongval over lokale besognes. Het nieuwe ziekenhuis dat er maar niet wil komen, de veel te hoge prijzen voor gemeentelijke diensten en de oude tv-studio waar ooit de held van alle DDR-kleuters, het Zandmannetje, tot leven werd gewekt en die nu verkommert.

De satan is een professional. Hij luistert en belooft niet te veel. Spreekt op twee podia tegelijk. Uit de particuliere problemen van de voorbijgangers spint hij moeiteloos politieke statements bedoeld voor de tv-camera's. Uit de gemeenteheffingen groeit zo plotseling een verhandeling over het feit dat nog steeds niet iedereen in Berlijn heeft begrepen dat de stad één is. ,,Intellectueel is dat onderwerp nog steeds niet verwerkt.'' Het ziekenhuis wordt een aanklacht tegen besluiteloosheid op het stadhuis. Alleen met het Zandmannetje weet hij zich geen raad.

De omstanders lopen met hem weg. Horst Noack, 73, gepensioneerd hoogleraar, roemt Gysi's dossierkennis en noemt de duivel liefkozend een leperd. Bovendien is het toch iets anders als iemand uit het oosten voor je belangen opkomt dan iemand uit het westen. ,,Hij heeft gevoel voor onze problemen, anderen bekijken ons nog te veel van buitenaf.'' Een vrouw van 28, op weg naar de bakker, is idolaat van Gysi. ,,Hij heeft altijd gelijk'', zegt ze. Maar ze stemt morgen niet op hem. Onlangs kocht ze een eigen woning en ,,dan ben je toch tot de CDU veroordeeld''.

Gregor Gysi, geboren 1948, was jaren het gezicht van de PDS. Hij leidde de overgang van SED naar PDS, loodste de partij in '90, '94 en '98 de Bondsdag binnen en zat de fractie voor. Eigenlijk was de politicus Gysi al op weg naar de uitgang. Eind vorig jaar legde hij het voorzitterschap van zijn fractie neer en richtte alvast een kamer in op een advocatenkantoor in een deftige straat in het westen van Berlijn. Totdat burgemeester Diepgen viel, het ondenkbare denkbaar werd, en Gysi tot veler verrassing besloot het kunstje nog één keer te proberen.

Hij komt uit een intellectueel milieu. Vader Klaus was onder andere minister van Cultuur in de DDR en ambassadeur in Rome. Gysi, tijdens zijn jeugd van staatswege geschoold in het fokken van runderen, studeerde rechten aan de Humboldt-universiteit in Berlijn. Hij was twintig jaar advocaat, voordat de Wende het begin van zijn politieke loopbaan markeerde.

Voor zijn twintigste was Gysi al lid van de SED en als volwassene onderhield hij nauwe contacten met de SED-top. Al jaren woedt in Duitsland een debat over de vraag of hij in de jaren zeventig en tachtig ook informant was van de Stasi. Gysi ontkent. Toch oordeelde een parlementaire commissie eind jaren negentig dat er voldoende bewijs voor was. Het Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe wees er op dat het daarbij vooral om een politiek oordeel ging. Wie Gysi tegenwoordig een informant noemt, kan steevast rekenen op een rechtszaak wegens laster, die Gysi meestal wint.

Gysi is gevat in het debat en een graag geziene gast in de talloze politieke talkshows op de Duitse tv. Daar bepleit hij dan de zaak van de PDS en verwoordt hij de onvrede in het oosten met de nieuwe landgenoten in het westen. Graag vertelt hij de parabel van de rijke tante en de arme neef die samen een huis betrokken. De neef werd onderhuurder, tante dicteert sindsdien de etenstijden en het menu. Het was immers haar huis.

Een groots schrijver is hij niet. Zijn politieke autobiografie, begin dit jaar verschenen, is gesteld in nauwelijks verteerbaar juristenproza. Aanleiding voor de terugblik was zijn afscheid als fractievoorzitter. In Ein Blick zurück, ein Schritt nach vorn motiveert hij die stap met persoonlijke overwegingen. Maar ook wordt duidelijk dat Gysi met zijn eigen partij niet langer uit de voeten kon. Nijd en afgunst in eigen kring vergalden zijn dag, de voortdurende gevechten met ideologische scherpslijpers werden zelfs de duivel te veel. De PDS is een partij met vele gezichten en zelfs Gysi vindt ze niet alle even fraai.

Midden tussen de oneindige en groots opgezette hoogbouwwijken van Marzahn in de voormalige DDR ligt een klein reepje dorp. Twee straten met kinderkopjes, een molen, een kerkje, een grasveld omzoomd met oude huizen. Meer niet. Op de dag van het jaarlijkse oogstfeest komt Alt-Marzahn tot leven. Dan gaan de varkens aan het spit, worden gehaktschijven en augurken verkocht. Dan is het gemakkelijk om de schaduwzijden van de wijk te vergeten.

Marzahn is niet de armste wijk van Berlijn, maar de werkloosheid schommelt er toch nog tussen 12 en 14 procent. De flats zijn gerenoveerd, maar nieuwe façades konden gettovorming niet voorkomen. Een minderheid van 18.000 recente immigranten, Rusland-Duitsers uit Kazakstan, wordt er met de nek aangekeken. Een meerderheid van de scholieren vindt rechtsextremisme cool.

Die problemen dicteren de politieke agenda, zegt Norbert Seichter van de plaatselijke PDS die in Alt-Marzahn kantoor houdt. ,,We doen wat we kunnen. Iedere demonstratie van neonazi's begroeten we met een tegendemonstratie. In de probleemwijken proberen we te helpen, we ondersteunen een scholierennetwerk tegen rechts-radicalisme.'' Daarnaast maakt het stadsdeelbestuur, geleid door een PDS-burgemeester, zich sterk voor sociale voorzieningen, voor kinderopvang en goede scholen. Maar er is te weinig geld. De stad is failliet, de deelraden moeten bezuinigen. Seichter: ,,Het is elke dag weer kiezen tussen cholera en de pest.''

Lokale, wijkgebonden politiek in de nieuwe deelstaten is de kracht van de PDS. Hier zoekt de partij samenwerking en coalitievorming. Hier is efficiency het belangrijkste politieke criterium. Hier is ideologie ver weg.

Al tien jaar probeert de Partei des Demokratischen Sozialismus nu te bepalen hoeveel socialisme goed is voor een mens. Als richtsnoer geldt nog steeds een partijprogramma uit 1993 dat nog vaaglijk ruikt naar planeconomie en waarin het socialisme als noodzakelijk einddoel wordt gezien. Gematigde socialisten en verstokte communisten, modernen en orthodoxen, ruziën al jaren over de koers van de partij, zegt politicoloog en PDS-kenner Richard Stöss. ,,Of het nu modern socialisme wordt of hard antikapitalisme, of het systeem veranderd moet worden of bestreden, ze komen er maar niet uit.''

Twee weken geleden koos de partij er voor zich te profileren als betrouwbare partij voor de vrede. De PDS verzet zich als enige partij in Duitsland consequent tegen militair ingrijpen in Afghanistan. Tegelijkertijd kreeg cru anti-Amerikanisme op de partijconventie in Dresden geen kans meer. De linkervleugel van de partij had de aanslagen van 11 september nog afgedaan met een laconiek ,,Eigen schuld, dikke bult''.

Het nieuwe vredesimago moet jongeren trekken en de partij ook in de oude deelstaten nieuwe glans geven. Dat mag ook wel. Ongeveer 80 procent van de kiezers komt nog steeds uit de voormalige DDR, het leeuwendeel van de leden is de pensioengerechtigde leeftijd al lang gepasseerd. De PDS is ook een bejaardenhuis voor DDR-veteranen.

Op het oogstfeest zit Jens Krause, 37, in de zon. Hij stemt morgen zeker PDS. Omdat de PDS de wijk het beste kent en de problemen serieus te lijf gaat. Omdat ze bijvoorbeeld weet dat je criminaliteit niet met videocamera's kunt bestrijden, maar dat je de oorzaken moet aanpakken. Omdat ook de PDS inmiddels heeft begrepen dat je alleen met concurrentie tussen bedrijven de economie kunt reanimeren. Omdat morgen de moderne Gregor Gysi kandideert en niet de orthodoxe Sarah Wagenknecht, woordvoerster van het Communistische Platvorm van de partij.

Als de camerateams zijn vertrokken wordt Gysi onder zijn rode parasol opeens filosofisch. ,,Politiek mag nooit je levensdoel zijn. Dan word je afhankelijk. Dan ga je in meer mee dan goed voor je is.'' En dan: ,,Ik wil graag burgemeester worden, maar het is geen catastrofe als de kiezers anders beslissen.''

Even is het stil voor de Kaufhalle. Gelooft Genosse Gysi niet meer in de overwinning? ,,Overwinning? Met zo'n oorlogsterm kan ik niets beginnen. Ik denk dat we meer dan 20 procent halen en ik weet dat we veel ervaring in de oppositie hebben.''

Gysi ziet wat elke krantenlezer ziet. In de peilingen doet de PDS het maar matig, zij zou goed zijn voor ongeveer 15 procent van de stemmen, 18 procent hooguit. Burgemeester van Berlijn wordt Gysi zeker niet. Een zetel in het stadsbestuur, de senaat, is het hoogst haalbare. Maar ook dat zou wel eens een droom kunnen blijven.

De enige weg naar de macht voert langs de veel grotere SPD en juist die houdt de laatste tijd steeds meer afstand. In de zomer verklaarde de SPD van bondskanselier Schröder nog moedig dat de PDS niet langer als het politieke uitschot van de natie beschouwd mag worden, de `Schmuddelkinder' van de Duitse politiek waren nu salonfähig. Nu het erop aan komt genieten de Groenen en de liberalen als toekomstige partners de voorkeur. Niet omdat de PDS nog aan het socialisme hangt, niet omdat ze de oude DDR maar niet kan vergeten, maar omdat ze zich resoluut tegen de oorlog in Afghanistan keert, die de SPD juist vol overtuiging steunt.

Een stem voor Gysi is een stem voor het avontuur. Maar de tijd voor avonturen lijkt even voorbij. Zit een stad waar iedere enveloppe met argwaan wordt bezien en hele straten rond gevoelige objecten permanent door de politie zijn afgegrendeld te wachten op een meeslepend politiek experiment? Wie durft, belaagd door terreur, nog het ondenkbare te denken? ,,Ik ben nog nooit zo onzeker geweest over een verkiezingsuitslag als nu'', bekent Gysi in Marzahn. ,,11 september heeft alles veranderd.''

De nachtmerrie van conservatieve West-Berlijners zou wel eens de nachtmerrie van de meest prominente Oost-Berlijner kunnen worden. Een politieke droom, gesneuveld in een snel wijzigend tijdsgewricht. Wie weet.

De cabaretiers van Kartoon kennen de afloop wel al. In de slotakte kruipt het CDU-nest opgelucht uit de kelder. Kameraad Gysi is gevlucht. Naar Noord-Korea.