Dodelijk gif

Robert Stevens stapte op 2 oktober een ziekenhuis in Palm Beach County binnen. De 63-jarige fotoredacteur van American Media in Boca Rotan had koorts en was in de war. Hij werd opgenomen en kreeg antibiotica. Zijn arts liet dezelfde dag wat hersenvloeistof afnemen. Daarin zag de patholoog een bacterie die op de miltvuurbacterie leek. De alarmbellen rinkelden bij alle gezondheidsautoriteiten: het Palm Beach County Health Department, het Florida Department of Health en ook al snel bij de Amerikaanse nationale infectieziektenwaakhond, het Centers for Disease Control (CDC) in Atlanta en uiteindelijk bij de FBI.

Twee dagen later toonde de bacteriekweek onomstotelijk Bacillus anthracis, de miltvuurbacterie aan. Een dag later, op 5 oktober, was Stevens dood. Na 25 jaar afwezigheid kwam in de VS weer miltvuur voor. Een autopsie bracht aan het licht dat Stevens' miltvuur was ontstaan door het inademen van de miltvuurbacil.

Een dag voor Stevens was al Ernesto Blanco, een 73-jarige postkamermedewerker van American Media, in het ziekenhuis opgenomen. Met longontsteking door onbekende oorzaak. Op 5 oktober werd ook bij hem de miltvuurbacterie aangetoond. Hij ligt nog in het ziekenhuis.

Miltvuur dankt zijn naam aan de vergrote, ontstoken milt die de slachtoffers hebben. Bacillus anthracis, antrax en de Franse naam maladie du charbon, verwijzen naar de antracietkleurige, zwarte korsten die karakteristiek zijn voor miltvuurpatiënten die via de huid besmet zijn. Huidbesmetting is niet zo snel levensbedreigend. Een paar procent van de patiënten sterft daar aan. Aan inhalatie-antrax gaat meer dan 80% van de patiënten dood.

hoofdpijn

In New York begon bij Erin O'Connor, een 38-jarige medewerkster van NBC-anchorman Tom Brakow, een wondje op haar borst te ontsteken. Op 25 september merkte ze het voor het eerst. Drie dagen later was de huid rood en ontstond er vochtophoping (oedeem) rond de ontstekingsplaats. Ze kreeg hoofdpijn en voelde zich beroerd. Op 1 oktober ging ze naar de dokter. Die beschreef een vijf centimeter grote ontsteking, verhoogde wondranden en veel oedemen en ontstekinkjes in de nabijgelegen huid. De wond was niet pijnlijk, maar lymfeklieren links in de hals van de patiënte waren opgezwollen. O'Connor kreeg het antibioticum ciproflaxine voorgeschreven. In de dagen erna ontstond een zwarte korst op de wond. In een op 9 oktober naar de CDC gestuurd biopt toonden microbiologen miltvuurbacteriën aan. Erin O'Connor had een verdachte brief geopend die op 18 september was afgestempeld. Inmiddels hebben nog drie mensen huidantrax: een 7 maanden oud zoontje van een programmamaker van ABC News, een medewerkster van CBS-anchorman Dan Rather en een postbeamte op het postkantoor van Trenton in New Jersey. Het lijkt er op dat er in de week na de aanslag op het World Trade Center vanuit New Jersey brieven met miltvuurbacteriën naar een aantal Amerikaanse nieuwsmedia en regeringsinstanties zijn gestuurd.

Miltvuurbrieven bevatten geen levende miltvuurbacteriën, maar bacteriesporen. Bacillus anthracis vormt, zoals veel andere bacteriesoorten, in barre omstandigheden sporen die decennialang houdbaar zijn. De sporen kunnen per post verstuurd, via de lucht verspreid en in etenswaren worden verwerkt. Via de huid, de longen of de darm kunnen de sporen een lichaam binnenkomen. En kennelijk kunnen de sporen ook binnen een lichaam wekenlang blijven hangen zonder `biologisch actief' te worden, want bij de best beschreven miltvuuruitbraak uit de geschiedenis (Sverdlovsk, Rusland, 1979) werden mensen ziek tot zes weken na de blootstelling. De inmiddels honderden mensen die in de VS de afgelopen weken misschien zijn blootgesteld aan de miltvuurbacterie krijgen van de CDC dan ook het advies om uit voorzorg gedurende 60 dagen antibiotica te slikken. Penicilline, doxycycline of ciprofloxacine zijn de antibiotica die tegen miltvuur helpen. Wie eenmaal miltvuur heeft, heeft weinig meer aan antibiotica, want de levensbedreigende complicaties ontstaan door twee gifstoffen die de bacterie maakt. Antibiotica doen niets tegen het gif, ze doden alleen bacteriën.

macrofagen

Zodra miltvuursporen via huid, darm of longen binnenkomen opent het afweersysteem de jacht. Wie een paar sporen inademt wordt bijna nooit ziek. Maar mensen die 8.000 tot 10.000 sporen inademen lopen al een kans van 50% om te overlijden. Na herkenning van de indringers mobiliseert het afweersysteem macrofagen. Dat zijn witte bloedcellen die indringers verzwelgen en, als het goed is, ook verteren. De macrofaag is intussen met zijn buit op weg naar de lymfeknopen. De antraxsporen komen echter in de macrofaag juist tot leven, beginnen zich te delen en, wat erger is, produceren er hun gifstoffen. De combinatie van ontsteking en gifstoffen veroorzaakt bloedende ontstekingen van de lymfeknopen. Die ontsteking slaat snel over naar de milt, het grootste orgaan van het lymfesysteem, waar de aangetaste macrofagen en de vrijgekomen bacteriën blijven hangen. Patiënten hebben een sterk vergrote, ontstoken milt.

De gifstoffen van de miltvuurbacterie zijn opgebouwd uit drie eiwitten, waarvoor de genen op een bacterieel plasmide liggen, een cirkelvormig stukje DNA. Twee van die eiwitten (protective antigen en lethal factor) vormen samen het dodelijk gif (lethal toxin), terwijl een andere combinatie (protective antigen en edema factor) het oedeemvormend gif (edema toxin) levert.

kardinaalsmuts

De namen van oedeemvormend en dodelijk gif duiden hun werking aan, met die toevoeging dat ook het oedeemvormend gif dodelijk kan zijn. Vooral als het oedeem rond de longen ontstaat. De longblaasjes komen dan zo knel te zitten dat de patiënt stikt. Lethal toxin veroorzaakt een massale afweerreactie doordat het de macrofagen aanzet tot de aanmaak van ontstekingsbevorderende eiwitten. De haarvaten raken lek, en de patiënt overlijdt aan shock. Of de hersenvliezen worden aangetast en de dood treedt in door hersenvliesontsteking. Een kardinaalsmuts noemen de pathologen het beeld dat ze zien als ze bij autopsie de hersenpan lichten, want ook hier is er bloed uit lekgeraakte bloedvaatjes gestroomd.

Huidantrax verloopt een stuk milder omdat de kans dat de bacteriën en hun gifstoffen massaal in het lymfesysteem en in de bloedbaan terechtkomen een stuk minder is. Bij de epidemie in Sverdlovsk in Rusland, waar op 2 april 1979 een aërosol met miltvuurbacteriën ontsnapte, kregen 77 mensen inhalatie-antrax,van wie er 66 stierven. Enkele slachtoffers stierven onverwacht op straat, of tijdens het werk op het land. Zij waren een beetje koortsig en beroerd geweest toen ze op pad gingen. Dit laat zien hoe snel het gewone `griepje', dat het begin is van inhalatie-antrax, in een bevolking die niet voorbereid is, omslaat in een dodelijke ziekte.