Weemoed bij Lucassen

RETOUR, staat in keurige schoolbordletters op een schilderij van Lucassen. Hij schilderde er een lampenkapje bij op een vensterbank, of eigenlijk op de witte onderrand van het doek. Door het raam zien we een oceaan met een schip. Retour naar wat? Zo te zien een terugkeer naar zijn werk uit de jaren zestig, toen Lucassen samen met onder meer Roger Raveel en Alphons Freijmuth de groep de Nieuwe Figuratie oprichtte. Lucassen maakte destijds een soort pop-artschilderijen in felle kleuren en met harde contouren. Vaak schilderde hij een mensfiguur in een interieur en benadrukte hij de illusionistische dubbelzinnigheid van het schilderij door een deur, venster of spiegel die uitzicht geven op een andere wereld. Het lampenkapje en de encadrering van het recente Zeegezicht doen daar onmiddellijk aan denken, evenals de twee `Interieurs' op zijn tentoonstelling bij galerie Espace.

Die terugkeer naar zijn beginfase had niemand verwacht. In 1984 immers ontdekte Lucassen de primitieve kunst. Het was een aanleiding tot het uitbannen van de perspectivische illusie en de schepping van een eigen, symbolische beeldtaal. Hij werd geïnspireerd door de cultuur van de Iniet, Melanesiërs van Nieuw-Brittannië. Cijfers, letters en abstracte en figuratieve elementen bracht hij op een gelijkwaardige manier samen in een hecht en betekenisvol geheel. Indringende, magische doeken waren het resultaat.

En nu lijkt het erop dat er niet alleen een terugkeer is naar de jaren zestig, maar ook een terugkeer van die verre volkeren naar hier, over de oceaan, terug naar Nederland. Er is een grote weemoed in dit recente werk. De ondertoon is donker, zowel letterlijk als figuurlijk: Lucassen brengt transparante bovenlagen, ook lichte lagen, aan over een donkere onderschildering. De `Zeegezichten' bestaan steeds uit een horizontale tweedeling van een donker vlak, of de zee, en daarboven een lichter vlak, de hemel. Hier en daar vliegt er een zeemeeuw doorheen, de mailboot van Oostende verschijnt aan de horizon, en naast de zon hangt een kleurige strandbal in de lucht. Opgemerkt moet worden dat het met deze gezellige figuurtjes soms te veel van het goede is.

De diepte is enorm, ook in de kleine formaten: het warme roze van de lucht is puur licht, het donkerrood van de zee is peilloos. Overal zijn er de cirkels of ballen, het handelsmerk van Lucassen. In een vrijwel leeg roze en rood schilderij staat over de volle breedte van het beeld het woord SEASCAPE. In het midden hangt een verticale klontering van cirkels: licht pastelkleurig in het luchtgedeelte, zwart en rood in het water. Ze zijn zon en maan tegelijk, en spiegeling in het water; en ook zijn het `aandachtscirkels' – de belichaming, al klinkt het vreemd, van een bewustzijn, een waarnemen. Dit is een prachtig schilderij.

Lucassen: recente schilderijen. Galerie Espace, Keizersgracht 548, Amsterdam. T/m 27 oktober. Woza 13-18 uur.