Gestolde onschuld

Straatschoffies op een autoped in een lege straat, meisjes met naveltruitjes en allochtonen op kousenvoeten. Het Amsterdam- se gemeentearchief toont foto's van `nieuwe Amsterdammers'.

Heeft een stad een gezicht? Als het aan het Gemeentearchief Amsterdam ligt wel. De catalogus van de fototentoonstelling `Het gezicht van Amsterdam, nieuwe Amsterdammers gefotografeerd 1900-2000' is gesierd met een foto van een deftig gezin dat flaneert door een extreem troosteloze straat. Een achttal straatschoffies kijkt naar het op z'n zondags geklede gezin: vader, moeder en drie kinderen. Het is een hoge Turkse ambtenaar die in Nederland het onderwijssysteem komt onderzoeken. Als één ding duidelijk wordt, is het dat dit beeld niet hét gezicht van Amsterdam is. Maar wel, onbedoeld, een herkenbaar gezicht van de stad in de jaren vijftig. Uit deze foto blijkt dat een afbeelding ook veel zegt door wat er niet op staat. Op de foto van het Turkse gezin bijvoorbeeld, zie je achter de straatschoffies, de een met autoped, een ander met voetbal en allemaal in korte broek en kuitkousen, een stukje van een auto, waarschijnlijk een Volkswagen (Kever). Verder in de straat, de Eerste Atjehstraat in Oost, is geen voertuig te zien, zelfs geen slordig geparkeerde fiets. Ook heeft niemand sportschoenen aan en ontbeert de straat visueel lawaai in de vorm van neon of andere reclames, dan wel schotelantennes.

Dat was hét gezicht van Amsterdam anno 1953, toen B. Meerendonk deze foto maakte. `Gastarbeiders' waren er nog niet, en geen van de nieuwsgierig starende jongetjes kan een vooroordeel jegens Turken hebben gekoesterd. Het is deze onnadrukkelijk vastgelegde onschuld die op de tentoonstelling de kijker zo nu en dan raakt. Ook boven de prachtige foto van Julika Rudelius van vier scholieren, variërend in huidskleur van heel donker tot blank, die onder een viaduct een sigaretje delen, hangt die touching onschuld. Het meisje in haar naveltruitje heeft haar arm geslagen om de schouder van een in skatebroek gestoken zwarte puber. Eros is in de lucht, maar voyeuristisch broeierig is de foto allerminst.

Voor de tentoonstelling, die de `allochtone' Amsterdammer centraal stelt, is geput uit verscheidene archieven, zoals die van Volkshuisvesting, het politiearchief en de dienst Marktwezen. Daarnaast zijn vanaf 1970 door het Amsterdamse Fonds voor de Kunst foto-opdrachten gegeven met als onderwerp: `eten', `school' of `nachtdienst' en ziet de kijker enkele resultaten van die opdrachten.

Met deze tentoonstelling wil het Gemeentearchief Amsterdam laten zien dat zij zich kan `inzetten voor het behoud van het cultureel erfgoed van minderheden'. Het beschikt al over een groot aantal archieven, zoals die van de Waalse kerk en van de Joods Portugese Gemeente. Maar zij zou ook graag, aldus een woordvoerder, het archief willen hebben van een Turkse voetbalclub of van een moskee. De tentoonstelling is een manier om archiefbeheerders aan te spreken. Dat kan niet vroeg genoeg gebeuren, zegt de woordvoerder, want wie niet bewaart gaat op termijn aan geheugenverlies lijden.

Wat een cultureel erfgoed allemaal inhoudt, valt moeilijk te zeggen, maar de foto's frissen ons geheugen zeker op. Zoals die van de soulkikker op de Dam, die waren we bijna vergeten. En de beelden van de vrouwenhandelaren en hun levende waar uit het fotoarchief van commissaris Hordijk (1909-1911) zullen we niet gauw vergeten. Net zomin als die van de neger die een onverstaanbare taal sprak en met een heilssoldaat aan zijn zijde het land werd uitgezet.

Bin Laden zou met ons opkijken van de Amsterdamse kinderen die (mei 1892) als `bedoeinen' zijn verkleed en werden vastgelegd door Jacob Olie. In deze foto zien we met de beste wil van de wereld geen trotse Saharabewoners terug. De enige, onbedoelde, verwijzing naar de woestijn zijn de zandhopen op de achtergrond. Het plezier van de geschminkte kinderen met hun klapperpistolen (revolvers) kunnen we ons wel voorstellen. Blijf ook even stilstaan bij de volkshuisvestingsfoto's: de interieurs van dezelfde huizen zijn vastgelegd, met andere bewoners. De autochtonen keurig studerend aan tafel, de allochtonen, op kousenvoeten keuvelend bijeen.

De tentoonstelling heeft een politiek correcte boodschap: veel culturen is goed en leuk. Dat moet de toekomst uitwijzen, maar boeiend beeldmateriaal geeft het zeker.

`Het gezicht van Amsterdam, nieuwe Amsterdammers gefotografeerd 1900-2000' in het Gemeentearchief Amsterdam, Het Asschergebouw Tolstraat 129. Amsterdam. Tot 3 dec ma t/m zo 11-17u Toegang ƒ2,50. 020-572 0202