Geduldige oorlog zonder `masterplan'

Het beeld van de aanval op Afghanistan is onoverzichtelijk op alle fronten. Een tussenstand.

Op dag twaalf van de Amerikaans-Britse aanval op Afghanistan is de `oorlog tegen terrorisme' nog niet veel verder dan een allerprilste beginfase, zo ver zijn de politieke doelen nog uit zicht. Volgens president George W. Bush kan de oorlog langer dan twee jaar duren, al zal de Afghaanse operatie ,,misschien korter'' zijn. ,,Wie zal het zeggen? Maar we zijn geduldig'', zei Bush gisteren.

Daarmee gaf de president indirect aan dat deze oorlog te complex en wijdvertakt is om vooraf in één alomvattend scenario te plannen. Bovendien: in een oorlog betekenen plannen niets, want zodra het vechten begint, moeten ze worden aangepast en komt het op improviseren aan, zei generaal Eisenhower al eens. En in Afghanistan is het voor Bush en zijn adviseurs niet anders. ,,Ze hebben geen masterplan. Ze reageren op een zich ontwikkelende situatie'', zegt een diplomaat die onlangs deelnam aan een overleg met president Bush en zijn team. ,,Maar twijfel niet aan hun vastberadenheid. De VS gaan de strijd tegen het terrorisme zeker uitbreiden naar andere plaatsen dan Afghanistan, zonder daarbij per se militair op te treden.''

De politieke, diplomatieke en militaire machinerie van de VS en Groot-Brittannië werkt de klok rond, maar heeft de val van de lieden op wie ze het gemunt heeft nog niet zichtbaar naderbij gebracht. Intussen kijkt de wereld afwachtend toe bij deze schimmige proloog van een oorlog dit keer niet in westerse huiskamers te volgen waarvan niemand duur en einde kan voorspellen.

Ga maar na: terreurleider Osama bin Laden en zijn adjudanten van het Al-Qaeda-netwerk zitten naar verluidt nog steeds veilig in een grot in Afghanistan, waarvan de VS de locatie niet kennen. Hun beschermheren, de leiders van het Talibaan-regime, liggen zwaar onder vuur, maar willen niet toegeven. Hoezeer de Talibaan door de bombardementen verzwakt zijn is onduidelijk. ,,De luchtmacht en luchtafweer van de vijand zijn vernietigd'', zei Bush gisteren. Militair lijkt de operatie op de drempel te staan van luchtcampagne en grondoperatie, met toenemende speculaties over de inzet van commando-eenheden. ,,We treffen de voorbereidingen voor bevriende troepen op de grond die langzaam maar zeker het net [rond de Talibaan] aanhalen'', zei hij gisteren. Daarmee kan hij zowel doelen op de oppositietroepen van de Noordelijke Alliantie, die als infanterie kunnen dienen, als op Amerikaanse, Britse of andere troepen. [Vervolg PROLOOG: pagina 5]

PROLOOG

Synchroniseren doelen belangrijk

[Vervolg van pagina 1] Het Pentagon zei gisteren dat de luchtaanval zich meer zal richten op fronttroepen van de Talibaan. De militaire chefs van het Pentagon willen van oudsher net zo lang de luchtmacht gebruiken tot er geen Amerikaanse grondtroepen meer nodig zijn of deze niet meer op groot verzet stuiten. Maar die aanpak zal hier vrijwel zeker niet werken.

Zodra eenmaal Amerikaanse of andere troepen op de grond worden ingezet en zij fysiek gevaar lopen, zal in de VS en elders de politieke druk en vooral de angst voor slachtoffers groeien. Vanuit de lucht neemt intussen al het aantal missers en afzwaaiers toe, met als gevolg een onbekend maar stijgend aantal burgerslachtoffers. De lijst met gemakkelijke doelen is kennelijk op. Het uitschakelen van mobiele Talibaan-strijders in hun voertuigen is moeilijker vanuit de lucht. De naderende winter zorgt voor verdere handicaps.

Diplomatiek gezien zijn er eveneens tal van onzekerheden; het vluchtelingendrama in Afghanistan en de spanningen in het Midden-Oosten nog maar even daargelaten. De Amerikanen hebben al hun aandacht nodig om de internationale coalitie op peil te houden, zeker jegens het inwendig verdeelde Pakistan. Daar zijn nu de weer opgelaaide spanningen tussen Pakistan en India rondom het betwiste Kashmir bijgekomen, wat een extra verzwaring van het diplomatieke werk betekent. De steun die de APEC-leiders aan de Amerikaanse operatie hebben gegeven is solide, maar de VS kunnen zich niet zomaar rijk rekenen.

Het militaire doel van de operatie mag duidelijk zijn: de Talibaan zodanig verzwakken dat het leidt tot de arrestatie van Bin Laden en de uitroeiing van Al-Qaeda. Wat er met de hevig verzwakte Talibaan vervolgens moet gebeuren, was bij het begin van de aanval niet duidelijk. Daarin is sinds enige dagen meer duidelijkheid: volgens een geheim rapport van de nationale veiligheidsraad van president Bush moeten plannen om de Talibaan af te zetten worden versneld. De Talibaan moet worden vervangen door een brede coalitie die stabiliteit kan brengen in Afghanistan en recht doet aan etnische, politieke en taal-groeperingen, geformeerd rond de verbannen koning Zahir Shah.

Hiervoor zetten de VS nu samen met de Verenigde Naties stappen. VN-chef Annan heeft de Algerijnse oud-minister Brahimi aangesteld als gezant voor Afghanistan, die nu met de VS en andere landen overlegt over de samenstelling van zo'n post-Talibaan bewind. Synchronisering van het militaire en politieke doel is van groot belang voor de VS. Want, zo vrezen Westerse diplomaten, als straks de Talibaan toch onverhoopt ten val komen zonder dat meteen een nieuwe coalitie klaar staat om te regeren, dreigt in Afghanistan een politiek vacüum te ontstaan, met alle chaos vandien. De VS zien een belangrijke rol weggelegd voor de VN: niet alleen uiteindelijk bij het sturen van een vredesmacht maar ook bij de wederopbouw van het land, nation building, iets waar deze Amerikaanse regering bij aanvang zo tegen was. Het zijn nieuwe situaties, waarover de VS nu al moeten nadenken, omdat ze met hun militaire acties zelf die nieuwe situaties scheppen.