Een kwartet gemoedstoestanden

Onder vioolspelers heeft Vivaldi een grote schare `fans'. De magie van zijn composities zit in de feilloze weergave van menselijke emoties. Het stuk De Vier Jaargetijden spant de kroon.

De Vier Jaargetijden van Vivaldi is een muziekstuk dat kan worden beschouwd als een `gevoelsbijbel'. Vivaldi is er in geslaagd een kwartet van primaire gemoedstoestanden onder te brengen in dit ene muziekstuk en voor elke emotie is er een passend deel.

Dat er zo enorm veel variatie op het gebied van stemmingen in dit stuk zit, is voor een groot deel te wijten aan de leefomstandigheden van de componist. Antonio Vivaldi werd op 4 maart 1678 geboren in Venetië, waar hij de priesteropleiding ging volgen. Ofschoon hij deze opleiding wel heeft afgemaakt, voelde hij zich niet volledig geroepen tot het priesterambt. Gelukkig waren vioollessen een onderdeel van deze opleiding. Vivaldi genoot van deze lessen en besloot ook te gaan componeren.

Sinds dat besluit verbleef Vivaldi constant ergens anders: hij werkte vaak in Venetië, componeerde in Rome of was in andere grote steden. Het is heel goed mogelijk dat de keuze van de locatie afhankelijk was van zijn stemming, die hij vervolgens doorvoerde in zijn composities, waaronder De Vier Jaargetijden.

Er zijn natuurlijk ontelbaar veel stemmingen, maar Vivaldi heeft het voor elkaar gekregen de primaire gemoedstoestanden `samen te vatten' in vier fantastische delen. Waarschijnlijk vertegenwoordigen ze voor iedereen weer andere gevoelens, maar in grote lijnen zal iedereen blijheid, boosheid, verdriet en geluk herkennen in de muziek. Aan de beluisteraar (of de violist) is het dan om die basisgevoelens voor zichzelf te nuanceren of te duiden.

Ieder deel is geïnspireerd door een seizoen en onderverdeeld in drie onderdelen die verschillen in tempo. Lente, herfst en winter bestaan alledrie uit een allegro, een largo en tot slot weer een allegro. Bij de zomer zit het net iets anders in elkaar: eerst een allegro, dan een adagio en als laatste een presto.

Ook heeft ieder deel een eigen verhaaltje, een sonnet dat waarschijnlijk door Vivaldi zelf is geschreven. Omdat interpretatie van tekst en muziek zo persoonlijk is, zal ik hier aan de hand van Vivaldi's lente weergeven wat dat onderdeel voor míj betekent. Voordat ik het bijbehorende sonnet had gelezen, had ik al allerlei associaties bij de muziek. Bij het eerste allegro stelde ik me, door de vele hoge tonen, een fluitend vogeltje voor, dat halverwege het deel vergezeld wordt door een ander vogeltje. Het komt heel vrolijk op mij over. Het largo daarentegen, vond ik een veel triester deel. Dit komt uiteraard doordat het veel langzamer is en er veel lagere tonen in voorkomen. Het symboliseerde voor mij verdriet. Het laatste allegro vond ik een soort vervolmaking van het eerste. Omgezet in stemmingen kun je het als een verloop van vrolijkheid naar verdriet naar hernieuwd geluk zien.

Het is niet geheel duidelijk in welke volgorde het dichten en componeren is verlopen, maar waarschijnlijk is Vivaldi begonnen met het schrijven van de sonnetten. Vervolgens heeft de componist de hierin beschreven tafereeltjes en gemoedstoestanden in muziek omgezet.

Ik beluisterde de muziek eerst, en kreeg toen de sonnetten onder ogen. Het lente-sonnet is als volgt:

De lente is gekomen, en met een blij gemoed

Brengen alle vogels haar een welkomstgroet.

Het zoele windje suizelt zachtjes door de

bomen

En overal hoort men de beekjes kabb'lend stromen.

Maar dan betrekt de lucht: het wordt nu

lelijk weer;

De bliksem schiet door het zwerk, de donder gaat tekeer.

Doch na een tijdje is het onweer al voorbij,

De vogels gaan weer zingen, heel vrolijk en heel blij.

En in een bloemenwei daar ligt een man te dromen.

Een herder is 't, zijn hond waakt grommend aan zijn zij.

De blaad'ren in 't struweel, die ritselen zo zacht.

Daar klinkt een doedelzak; van heind'en verre komen

De herders en de nimfen, ze dansen in de wei

Ter ere van de lente, in al haar grootse pracht.

Mijn verwondering was groot, toen bleek dat mijn interpretatie van de muziek op bepaalde punten overeenstemde met de strekkingen van het sonnet. Vanaf dat moment werd De Vier Jaargetijden het stuk dat mij bij elke gemoedstoestand troost, of juist een uitlaatklep voor vrolijkheid verschaft. Ik blijk niet de enige te zijn voor wie dat geldt.

Eva Koskinen, hoofdvakdocente viool aan twee conservatoria en in het seizoen 2001-2002 concertmeester van het Noord Nederlands Orkest, is een groot Vivaldi-bewonderaar. Zij meent dat het stuk zo geniaal is omdat het, ondanks de vele stemmingen die het weergeeft, niet complex is.

De magie van het stuk verwoordt Koskinen als volgt: ,,Er komt enorm veel op je af wanneer je dit stuk speelt, maar wanneer je het complete werk hebt doorgenomen, overheerst toch de vrolijkheid. Dat is juist het mooie ervan. Je kunt je er op alle manieren in vinden, maar je zult er nooit een rotgevoel aan overhouden.'