Altijd weer die olifant in de spiegel

De grens tussen passie en obsessie is soms moeilijk te trekken en gemakkelijk te overschrijden. Anorexia nervosa, of hoe een passie voor schoonheid kan leiden tot een onweerstaanbare drang tot afvallen.

Ik loop in het park. Een warme zomermiddag. Moeders kijken toe hoe hun kinderen halfnaakt oorlogje spelen met waterpistolen. Wat mij opvalt is een voorovergebogen meisje in een rode trui. Ze zit in het gras en leest. Haar schouderbladen steken duidelijk door haar dikke trui heen. Ze is dun en bleek. Geen ijsje, maar een flesje bronwater naast haar in het gras. Ze kijkt naar me op. Het is een wezenloze blik, alsof het gevoel uit haar ogen weggeslagen is.Ik voel medelijden of is het nieuwsgierigheid voor dit hoopje mens en voordat ik het weet zit ik naast haar. Ze reageert niet.

Anorexia nervosa: door psychische problemen veroorzaakt gebrek aan eetlust.

Je ziet ze regelmatig op televisie: mensen die hun passie van kinds af aan hebben gevolgd en daardoor hun leven een gouden glans hebben gegeven. Nu staan ze op Wimbledon, werken in Hollywood of maken cd's. Elk hebben ze hun droom met doorzettingsvermogen waargemaakt en ze oogsten bewondering.

Mijn passie: schoonheid. Tijdschriften als de Elle wil ik niet missen. Handig te weten waar die trendy winterjas te koop is. Maar ik voel een tikkeltje jaloezie op het flinterdunne model dat ergens in die jas verborgen zit. Ze lacht breed. Ze heeft het patent op geluk. Zelf ben ik niet dik, maar zij is wel erg dun. Mams zegt dan dat zo'n postuur ongezond is en paps beweert statig dat mannen niet vallen op `draadnagels'. Kan zijn, maar ik zie wat ik zie: het model is vederlicht en heeft succes te over. De prijs die ze heeft betaald is het weerstaan van een zeurende maag en veel lichamelijke training om de grammetjes vet genadeloos te verbranden.

Een generatie geleden woog het gemiddelde fotomodel nog 8 procent minder dan de gemiddelde Amerikaanse vrouw, terwijl zij nu 23 procent minder weegt.

Gelukkig zijn veel volwassen vrouwen niet zo gevoelig voor het zogenaamde ideaalbeeld van magerheid, maar meisjes in de puberteit worden er wel door beïnvloed. Voldoen aan een uiterlijk ideaal zien zij als de weg naar een goede positie in de schoolkringen. Er wordt gelijnd en gesport. Niets aan de hand, zolang het lijnende meisje zich zonder schuldgevoel ook eens te goed doet aan een patatje met. Gelijk heeft ze. Maar voor twee op de duizend vrouwen wordt slank zijn een obsessie. Zij zijn met niets anders meer bezig dan met (niet) eten en lijnen, waarbij zij hun doel voorbijschieten en extreem mager worden met alle gevolgen van dien. Hun droom van slank zijn slaat door in een beklemmende nachtmerrie.

Zo'n meisje is Lisa (19): ,,Ik was altijd al onzeker over mijzelf en op de middelbare school werd dit erger. Ondanks mijn gezonde gewicht van zestig kilo besloot ik te gaan lijnen. Wel had ik al een afschuw voor dikke mensen. Ik dacht: als ik er zo uit kom te zien, zou ik nooit meer eten. Ik geloofde dat ik nergens controle over had in mijn leven, behalve over mijn lichaam. Die controle werd mijn kracht. Ik begon onschuldig te lijnen door geen tussendoortjes te eten, maar dit ging van kwaad tot erger. Ik had geen rem meer. Ik kreeg anorexia.'

Meisjes die slachtoffer worden van anorexia ontwikkelen een sterk vertekend lichaamsbeeld. De olifant die zij in de spiegel zien blijkt in andermans ogen een slanke den. Het vertekende zelfbeeld komt voort uit onzekerheid. De meisjes klampen zich vast aan beelden van succesvolle slanke vrouwen in de media, al heeft hun onzekerheid niet altijd te maken met hun uiterlijk. Dat kan slechts een afgeleide zijn. Anorexiapatiënten kunnen meisjes zijn die gepest zijn of die thuis in een nare situatie verkeren en geen raad weten met hun gevoelens.

De narigheid kropt zich op in het hoofd. Als ze er niet over kunnen praten, zoeken ze een gevoel van controle en vastigheid. Het gevoel baas te kunnen zijn over het eigen lichaam kan verslavend worden. Een anorexiapatiënt is ervan overtuigd dat stoppen met lijnen een terugkeer betekent naar kwetsbaarheid.

Het in de definitie van anorexia vermelde gebrek aan eetlust is misleidend. De patiënten hebben wel honger, maar doen alles om hun eetlust te onderdrukken. Zij hebben een onweerstaanbare drang om af te vallen. Het is een verslaving of zelfs obsessie.

Anorexiapatiënten hebben hun eigen logica. Als een buitenstaander een compliment maakt, zoals `jij ziet er goed uit', ervaart de patiënt dat als kritiek. Want `met er goed uitzien' bedoelen mensen `er gezond uitzien' en gezond staat gelijk aan bolle blozende wangen. Aan dik zijn dus.

Lisa: ,,In de tijd dat ik op school mijn maaltijden over begon te slaan, kreeg ik commentaar over mijn dunne figuur. Ik antwoordde dat ik niet dun was, maar hartstikke dik. Zo dacht ik er over, hoewel het me gelukt was in een paar maanden tien kilo af te vallen en ik op het dieptepunt nog maar iets meer dan veertig kilo woog. Wat ik at hing af van hoe ik me voelde. Op `goede' dagen at ik drie maaltijden, maar in een periode waarin ik me slecht voelde, bestond mijn menu uit een cracker of een boterham. Ik was een ster in het tellen van calorieën. Daar bestond mijn dag uit. En uit liegen. Om te ontkomen aan opmerkingen tijdens een maaltijd verzon ik dat ik vol zat of al elders had gegeten.'

Anorexiapatienten kunnen naast de lichamelijke gevolgen ook sociale gevolgen van hun eetpatroon ervaren. Ze proberen hun magere lichaam te verbergen, bijvoorbeeld door het dragen van dikke wijde truien, uit angst voor druk van buitenaf. Ze voelen zich vaak geïsoleerd en verlaten. Er heerst onbegrip bij familie die de last moet dragen van een gezinslid dat onbetrouwbaar is en veel stemmingswisselingen heeft.

De lichamelijke gevolgen van de obsessie voor extreem lijnen zijn groot, en kunnen nog tot jaren na `genezing' van de anorexia voelbaar zijn. Lisa vertelt daarover: ,,Een lichamelijk gevolg van mijn gedrag is dat ik nu veel last van mijn spieren heb, dus ook niet mee kan doen aan sport. Mijn menstruatie is lang weggeweest en verder heb ik, ondanks het feit dat ik te laf was om te laxeren, elke dag last van mijn maag. Toen ik 45 kilo woog, had ik geen enkele puf om dingen te ondernemen. Omdat mijn familie veel verdriet had om mij en ik mijn eindexamen wilde halen, wilde ik proberen beter te worden.

,,Dit was een ware hel voor mij. Voorzichtig ben ik meer gaan eten. Omdat ik het niet alleen aan kon heb ik veel hulp van een vertrouwenspersoon gekregen, net zolang tot ik weer een redelijk normaal gewicht had. Het was moeilijk, voor het eerst moest ik dwangmatig eten naar binnen werken, voor energie, voor mijn lichaam en voor anderen. Niet voor de stem in mijn hoofd die mij vertelde dat het veel beter zou zijn door te lijnen.'

Anorexia is een gevaarlijke ziekte. De lage voedselverbranding veroorzaakt daling van de lichaamstemperatuur met blauwe handen en voeten tot gevolg. De menstruatie stopt, wat leidt tot (tijdelijke) onvruchtbaarheid. Verder kunnen hart- en ademhalingsstoornissen, nier-en leverbeschadigingen (effect van laxeren) en depressiviteit optreden.

Een kachel heeft kolen nodig om te branden, een lichaam voedsel om te leven. Anorexia kan tot de dood leiden. Hier wint de ziekte van het gezonde verstand. Anorexiapatiënten kunnen sterven door verhongering, zelfmoord of een hartstilstand. Diep in het hart weet elke patiënt wat de risico's zijn, maar toch is de verslaving aan lijnen groter dan de overlevingsdrang.

Lisa weet hoe hardnekkig het stemmetje in het achterhoofd kan zijn dat zegt: lijnen, lijnen, lijnen. ,,Ik dacht na mijn examen eindelijk genezen te zijn, maar ik ben toch niet sterk genoeg. Lichamelijk beter, maar mentaal nog belast met de obsessie. Ik ben weer gaan lijnen, eet op dit moment weer hartstikke slecht. Ik kan en wil niet met anderen eten. Zij zullen me betrappen op mijn rare eetgedrag.Ik weeg nu 53 kilo, soms schommelt het en dan weeg ik weer vijftig of minder. Ik hoop dat het ooit over gaat en dat ik het deze keer red om er uit te komen.Ik hoop dat ik op een dag tegen mezelf kan zeggen: `je bent een leuke meid en je ziet er goed uit' en dat ik me niet meer laat beïnvloeden door anderen. Helaas heb ik nog een lange weg te gaan.'

Mag je dit nog een passie noemen? Passie voor schoonheid, je geest en lichaam dag en nacht in het werk stellen om gewicht te verliezen? Het antwoord is nee. In het geval van anorexia nervosa zou men kunnen spreken over een verziekte, doorgeslagen passie. De juiste maten zijn bereikt, sterker nog, de meisjes zijn dunner dan ze ooit voor ogen hadden, maar het leven kleurt zwart. Zowel mentaal als fysiek.

En wie het meisje in het park was? Misschien Lisa, misschien ik zelf. Misschien was het uw dochter of buurmeisje. Anorexia kan elke vrouw overkomen die moeite heeft zichzelf te accepteren. Die in elke spiegel een olifant ziet, al staat er een slanke den.

Op verzoek van de geïnterviewde is de naam Lisa gefingeerd.