Thomas Demand maakt beelden van angst

In het `uitwijkcentrum' van Getronics in Lelystad, waarvan onlangs een foto in deze krant stond, staan grote aantallen computers, archiefkasten en kantoorstoelen in een neonverlichte ruimte. De computers houden actuele informatie bij van onder meer banken en gemeenten. In geval van een aanslag of andere ramp kan het uitwijkcentrum binnen vier uur een geheel vervangend kantoor leveren; in het centrum zelf is plaats voor 350 werknemers. Maar op de foto is er geen levende ziel aanwezig. Het is een surreëel beeld van een back up-wereld vol tikkende klokken en computers die voor de maatschappij essentiële informatie bevatten – en leegte.

Op de tentoonstelling van de Duitse kunstenaar Thomas Demand (1964) hangt een groot fotowerk uit 1999 getiteld Copyshop, op hoogglanzend plexiglas van 183,5 x 300 cm. Het is bijna een kopie van de hierboven beschreven foto, met dit verschil dat er kopieermachines op staan in plaats van computers. Hetzelfde systeemplafond met neonverlichting, dezelfde ongebruikte prullenbakken en vooral, dezelfde leegte en anonimiteit. Bij nadere beschouwing is er met deze foto echter meer aan de hand. Er ontbreken allerlei belangrijke details, zoals aan/uitknopjes en stekkergaatjes in wandcontactdozen. Ook zijn sommige naden tussen de panelen van de machines onregelmatig. Het duurt even voor het doordringt, maar alles is nagemaakt, van papier tot en met de prullenbakken en de tapijttegels.

Demand maakt papieren maquettes. Hij bouwt zelfs hele kamers na op ware grootte. Vervolgens fotografeert hij de maquettes. Het fotowerk is dus verschillende stadia (model, foto van model) verwijderd van de `echte' wereld. Toch zit hij, dankzij de grote precisie van de maquettes, die werkelijkheid dicht op de huid. Vooral wanneer die `echte' wereld zelf ook grotendeels kunstmatig blijkt te zijn, zoals de Getronics-foto laat zien. Het is een prachtig spel met schijn en werkelijkheid.

Een vrolijk spel is het niet. De omgevingen van Demand zijn steriel en kil. Iedere zintuigelijkheid, iedere emotie of persoonlijke toets is weggewerkt uit deze gladde oppervlakken. Voorwerpen liggen klaar om opgepakt te worden, halfgevulde glazen staan op een tafel in het werk Terrace en wekken de suggestie dat hier zojuist nog personen aanwezig waren. Maar alles is doordrongen van een dreunende áfwezigheid.

Demand is opgeleid als beeldhouwer aan de kunstacademie van Düsseldorf, op de afdeling waar ook Katharina Fritsch en Thomas Schütte vandaan komen. Zijn werk wordt wel in verband gebracht met de fotografen Bernd en Hilla Becher, die in Düsseldorf les gaven (maar niet aan Demand), vanwege het precieze en koelregistrerende karakter van het werk. Die koelheid is echter bedriegelijk. Elke foto van Demand is beladen en vol van een onderhuids drama. Achter de gesloten lamellen van Window, een foto van een (nagemaakt) venster op ware grootte, speelt zich iets af, er beweegt daar een donkere schaduw. De beschouwer laat zich er tegen beter weten in toe verleiden om tussen de lamellen door te speuren. Maar het beeld geeft zijn geheim niet prijs.

In die raadselachtigheid, het verborgene, schuilt juist de kracht van het werk van Demand. Het is dan ook onnodig dat in de catalogus het verhaal achter de foto's uit de doeken wordt gedaan. De maquette van Poll, met zijn aaneengeschakelde bureaus en talloze telefoons en stapeltjes papier, blijkt bijvoorbeeld een kopie te zijn van het Palm Beach County Emergency Operations Center, waar vorig jaar de stembiljetten van de presidentsverkiezingen geteld en de uitslagen gemanipuleerd werden. Voor Studio bouwde Demand de studio van een populaire Duitse tv-quiz na. Het is begrijpelijk dat Demand zich laat inspireren door bepaalde beladen plekken; vervolgens kiest hij ervoor in de titel de verwijzing naar die specifieke plek weg te laten. En daarin heeft hij gelijk. Het fotowerk is de uitdrukking van grote spanning, van een gevoel van dreiging. Zo ook de video waarin de camera 's nachts iemand aan het bespieden is. Af en toe flitst een fel licht op in de duisternis, als van een fotocamera. Alleen dan zien we, in een fractie van een seconde, een balkon, een hek, planten.

De onmiddellijk navoelbare benauwenis is algemeen, haast universeel van karakter, en overstijgt het verhaal van de oorspronkelijke plek.

De werken van Demand zijn beelden van angst. Zijn stillevens, getiteld Piles, van nutteloze, onbeschreven stapeltjes papier papieren kopieën van stapeltjes – zijn niet, zoals het klassieke stilleven, een `memento mori' en daarmee juist een uitdrukking van de innige gehechtheid aan de tastbare wereld, maar precies het tegenovergestelde. Demands' stillevens celebreren de dood. Dit maakt zichtbaar wat de dichter Philip Larkin zo indringend beschreef in Aubade (1977): This is what we fear – no sight, no sound, / no touch or taste or smell, nothing to think with / The anaesthetic from which none comes around.

Tentoonstelling: Thomas Demand in De Appel, Nieuwe Spiegelstraat 10, Amsterdam. T/m 11 november. Dizo 12-17 uur. Tegelijkertijd is er videowerk te zien van Candice Breitz.