`Terrorisme is geen ideologie'

,,We moeten het terrorisme ontdoen van zijn politieke retoriek en het zien in zijn ware gedaante: als een criminele methode om een politiek, religieus of ander verschil van mening uit te drukken'', zegt John Horgan.

Terrorisme is een krachtig wapen met een disproportionele invloed door het verrassingselement, maar `11 september' betekent geen radicaal nieuwe fase in deze vorm van psychologische oorlogvoering. Dat zegt John Horgan, lector forensische psychologie aan de universiteit van Cork in Ierland en specialist op het gebied van `politiek geweld', in een conversatie via e-mail.

Het effect van de aanslagen in de VS heeft vooral te maken ,,met schaal, efficiency en de symboolwaarde van een Amerikaanse vernedering'', aldus Horgan. ,,Osama bin Ladens einddoel is de macht nemen in Saoedi-Arabië. Daarom moet je voorzichtig zijn met de term `religieus' terrorisme. In essentie is het politiek. Religie is slechts de ideologische wortel die hij anderen voorhoudt om in het terrorisme te stappen en ze daar te houden.''

Aanhangers van fundamentalistische ideologieën zien de wereld in simpele zwart-wit termen. Een van de gevolgen van de aanslagen is dat het terrorisme zelf voortaan ook in zulke termen gezien zal worden, hoopt Horgan. ,,We moeten het terrorisme ontdoen van zijn politieke retoriek en het zien in zijn ware gedaante: als een criminele methode om een politiek, religieus of ander verschil van mening uit te drukken. Terrorisme is geen ideologie, maar een effectief strategisch en psychologisch wapen van organisaties die zo hun zin willen krijgen.

,,Door de definitie in te perken is het effectiever te bestrijden. Als je terrorisme als methode definieert kom je ook niet terecht in een discussie over moraliteit of legitimiteit en is er meer internationale consensus. Overigens hebben we het dezer dagen vooral over `internationaal terrorisme', maar bedenk dat het meeste terrorisme helemaal niet internationaal is, maar binnenlands met een etno-nationalistisch karakter.''

De Verenigde Staten trokken zich terug uit Somalië na de dood van achttien van hun soldaten. Zelfmoordaanslagen van Hezbollah hielpen mee om Israël te verjagen uit Zuid-Libanon. Mogelijk hoopt Bin Laden dat zijn daden de VS dwingen Saoedi-Arabië te verlaten. Want terrorisme heeft van nature ,,een onevenredig grote invloed op het politieke proces'', zegt Horgan, in dit geval op wereldschaal.

,,Een kleine groep is erin geslaagd de Amerikaanse regering te provoceren tot een oorlogsverklaring en substantiële emotionele en psychologische reacties op te wekken. Wat Bin Laden heeft – en waar het de rest van de wereld aan lijkt te ontbreken – is geduld. Hij beidt zijn tijd en slaat toe waar we kwetsbaar zijn. Daarom zijn alledaagse doelen zo aantrekkelijk voor de plegers van zelfmoordaanslagen; misschien wordt het een groot sportevenement, een restaurant, een bus, een markt.''

De daders van de aanslagen van 11 september kozen voor de op zichzelf conservatieve methode van een vliegtuigkaping, hoewel inlichtingendiensten en veiligheidsanalisten door de opkomst van religieus gemotiveerd terrorisme al jaren rekening houden met een aanval met chemische, biologische of nucleaire wapens.

,,De gelukkige realiteit is dat het maken en succesvol toepassen van zo'n wapen voor de meeste terreurgroepen op de wereld nog te veel onneembare obstakels heeft'', zegt Horgan. ,,Daarom is het voorbarig om nu al te speculeren over de effectiviteit van die wapens en zelfs over de bereidheid van terroristen om ze te gebruiken. Alleen al de dreiging ervan is in essentie terroristisch en die kun je alleen maar echt begrijpen als je nu in de VS bent.

,,Amerika is sinds de bomaanslag in Oklahoma bezorgd over een verborgen, onzichtbare vijand. Als – en ik hou een slag om de arm – als die miltvuur-incidenten met Al-Qaeda in verband worden gebracht, is de vijand nog onzichtbaarder geworden, want biologisch.''

De waarde van zulke wapens is overigens vooral psychologisch. De Japanse Aum Shinrikyo-sekte, waar geld geen probleem was, slaagde er wel in met sarin paniek te zaaien in de metro van Tokio, maar het was geen massavernietigingswapen, zegt Horgan. Zo ,,demonstreren de aanslagen in New York en Washington ergens ook het conservatieve, traditionele karakter van het terrorisme''.