Paars spreekt niet vanzelf

Paars is hooguit relevant geweest voor de `normalisatie' van de politieke verhoudingen in Nederland en verder niets bijzonders. Vrijwel alle opties voor een volgende coalitie liggen open.

Hans van Mierlo, oud-leider en medeoprichter van D66, protesteerde gisteren zwakjes tegen de volgens hem vroegtijdige doodverklaring van Paars. ,,We herdenken hier iets wat nog volop in leven is'', zei Van Mierlo, die zich ,,uit eerbied voor het leven'' tegenstander verklaarde van ,,ex ante-herdenkingen''.

Maar er was geen houden aan: in het perscentrum Nieuwspoort hield de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA, haar 22ste jaarboek ten doop, getiteld Zeven jaar paars. Leidende gedachte van de bundel is, zoals redacteur Bart Tromp het zei, dat de hypothese dat Paars een synthese zou zijn van liberalisme en socialisme ,,onzin'' is. Paars, de coalitie tussen PvdA, VVD en D66 die in 1994 tot stand kwam na een historische verkiezingsnederlaag van het CDA, is volgens de meeste bijdragen in de bundel hoogstens relevant geweest als ,,normalisatie'' van de politiek: de huidige coalitie heeft een eind gemaakt aan het automatisme in de vorige eeuw dat de confessionelen deel uitmaken van de regering.

Van Mierlo verzette zich toch nog maar een keer. Minister-president Wim Kok had al bij de eerste paarse regeringsverklaring benadrukt dat zijn kabinet zo'n ,,normaal'' kabinet was. Van Mierlo, de geestelijk vader van Paars: ,,Maar als alle illusies weg zijn en het stil is geworden hoor je de vader van Dik Trom zeggen: en tóch is het een bijzonder kind.''

Het leek bijna geen toeval dat gisteren op hetzelfde moment in hetzelfde Nieuwspoort de presentatie plaatshad van het zeer liberale ontwerp-verkiezingsprogramma van de VVD met als titel `Ruimte, Respect & Vooruitgang'. De partij kiest in haar program voor uitbundige lastenverlichtingen, zware ingrepen om het aantal arbeidsongeschikten met 300.000 naar beneden te brengen, en een nieuw systeem van gezondheidszorg dat beter wordt naarmate de burger in staat en bereid is meer bij te betalen.

VVD-fractievoorzitter en partijleider Hans Dijkstal draaide er bij het in ontvangst nemen van het program niet omheen: ,,De VVD kiest niet voor een voortzetting van Paars als coalitie, maar wel voor voortzetting van beleid op belangrijke hoofdpunten.''

Natuurlijk wil de VVD wél doorregeren en Dijkstal verklaarde zich bereid open te staan voor een coalitie met alle grotere partijen. Alleen GroenLinks werd door Dijkstal gediskwalificeerd. Deze partij gaat in haar onlangs gepresenteerde concept-verkiezingsprogramma uit van een gemiddelde economische groei tot 2006 van jaarlijks 2,75 procent. Dat is volgens de VVD-leider ,,niet realistisch''.

Na de presentatie zei Dijkstal overigens dat hij op basis van de voor D66 structureel negatieve peilingen niet verwacht dat die partij nog aan een toekomstige coalitie zal kunnen meedoen. ,,Dat betekent automatisch een ander kabinet dan het paarse'', aldus Dijkstal, die aangaf dat samenwerking tussen VVD en PvdA het meest voor de hand ligt. ,,Maar een tweepartijenkabinet werkt misschien moeizamer: één is altijd de grootste.'' En dat kan leiden tot frictie en zelf tot een breuk in de coalitie, zo ondervond de VVD in eerdere kabinetten met het grotere CDA.

In het belendende zaaltje kwam ook PvdA-staatssecretaris Wouter Bos (Financiën) tot de conclusie dat de toverkracht van Paars is uitgewerkt. Volgens de analyse van Bos, een rijzende ster in sociaal-democratische gelederen, had Paars toen de coalitie in 1994 aantrad een dubbele missie: het op orde brengen van de staatsbegroting en de het probleem van de werkloosheid oplossen. Nu beide doelen zijn bereikt, is paars eigenlijk klaar, meent Bos.

VVD-minister Frank de Grave, ook in Nieuwspoort, bleek het grondig oneens met Bos, maar De Grave was in zijn partij dan ook één van de drijvende krachten voor samenwerking met de sociaal-democraten. ,,Als de uitslag van de verkiezingen lijkt op de huidige peilingen, waarin VVD en PvdA de grootste partijen zijn, dan moeten zij samen doorregeren: dat is dan de democratische wil van de kiezer'', aldus De Grave.

De belangrijkste verdienste van Paars is dat alle politieke partijen evenveel aanspraak kunnen maken op het midden, conludeerde een van de deelnemers aan het forum. Daarvan is in ieder geval de nieuwe CDA-leider Jan Peter Balkenende overtuigd. Hij onderstreepte, net de vice-fractievoorzitter van GroenLinks, Marijke Vos, dat de samenwerking tussen sociaal-democraten en liberalen eigenlijk slechts een pragmatische keuze was geweest om bepaalde problemen op te lossen. ,,Maar,''zo hield Balkenende Van Mierlo voor, ,,dat is niet de kern van politiek bedrijven. De kern is handelen uit bepaalde idealen.''

Afhankelijk van de stembusuitslag voor het CDA, volgend jaar, zijn de christen-democraten als notoire partij van het midden weer een factor waarmee rekening gehouden kan worden. Veel hangt af van de wervingskracht van Balkenende, die gisteren bijna symbolisch, per vergissing de verkeerde zaal inliep, waar Dijkstal bezig was zijn verkiezingsprogram in ontvangst te nemen. Dijkstal moest daar achteraf om lachen. ,,Balkenende heeft te vroeg gepiekt.''