Niets leuker dan je eigen facturen versturen

Meer en meer mensen beginnen een eenmansbedrijfje. Ze kiezen voor de vrijheid en het hogere inkomen. Maar ze zijn slecht verzekerd en in tijden van tegenspoed kwetsbaar. Toch wegen de voordelen op tegen de nadelen, zeggen ze.

Marijn Bosma (43) heeft een kartografisch bureau. Hij maakt thematische en topografische kaarten, zoals plattegronden, locatiekaarten en kaarten in reisgidsen. Bosma is sinds 1993 zelfstandige. Daarvoor werkte hij op projectbasis voor kartografische bedrijven. ,,Als zelfstandige is het eenvoudiger om iets blijvends op te bouwen'', zegt Bosma. ,,Verder kan ik m'n eigen tijd indelen. Daardoor is het ook mogelijk om kinderen op te voeden.'' Tegen werkloosheid of arbeidsongeschiktheid is hij niet verzekerd.

Carla Custers (31) runt haar eigen administratiekantoor `Reken er op'. Tot vorig jaar moest ze als secretaresse op advocatenkantoren soms ,,hard werken voor bazen die dat niet altijd waard waren''. Nu werkt ze al ruim anderhalf jaar voor zichzelf en dat bevalt haar prima. ,,Niets leuker dan je eigen facturen sturen.'' Ze is van plan binnenkort een arbeidsongeschiktheidsverzekering af te sluiten.

Nederland telt 350.000 zelfstandigen en hun aantal groeit gestaag. Sinds 1997 zijn er volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek ruim 50.000 eenmansbedrijfjes zonder personeel bijgekomen. De helft van alle bedrijven in Nederland is een eenmanszaak. Zij vormen een gemêleerd gezelschap, variërend van klussers en vrachtwagenchauffeurs (`eigen rijders') tot freelancers en zelfstandige adviseurs, maar ook taxichauffeurs, kunstenaars en binnenschippers.

Er zijn zelfstandigen die voor zichzelf werken, maar die toch hetzelfde werk verrichten als hun collega's in loondienst. Veel transportbedrijven hebben bijvoorbeeld een vaste kern van chauffeurs en huren daarnaast op onregelmatige basis `eigen rijders' in. Aannemers doen hetzelfde met zelfstandige bouwvakkers.

Voor opdrachtgevers biedt het tal van voordelen om met zelfstandigen te werken: ze zijn flexibel, ze vallen onder geen enkele CAO, ze zijn zelf verantwoordelijk als ze de rijtijdenwet of Arbo-regelingen overtreden, ze dragen hun eigen belastingen en premies af, je hoeft hun niks te betalen als ze ziek of arbeidsongeschikt worden en als je geen werk voor hen hebt, stuur je hen gewoon naar huis.

De zelfstandige draagt doorgaans wel alle risico's, maar geniet niet de rechtsbescherming en de sociale zekerheid die voor werknemers geldt. Ze misten de steun van een vakbond of een werkgeversorganisatie, omdat ze werknemer noch werkgever zijn. Sterker: vakbonden beschuldigden zelfstandigen zelfs van concurrentievervalsing ten opzichte van werknemers in loondienst en ondermijning van verworvenheden als cao's en andere collectieve regelingen.

Inmiddels is het tij gekeerd. Eenmansbedrijven hebben tegenwoordig een eigen vakbond, de Vereniging van Zelfstandigen zonder Personeel. En de vakbonden FNV Bouw en FNV Bondgenoten hebben tegenwoordig aparte afdelingen voor zelfstandigen, Zelfstandigen Bouw en Zelfstandige Bondgenoten geheten. Die bieden de zelfstandige leden juridische bijstand, hulp bij incasso en korting op collectieve verzekeringen voor ziekte en arbeidsongeschiktheid. Kartograaf Bosma: ,,Ik heb al mijn rompslomp uitbesteed aan een boekhoudbureau en aan Zelfstandige Bondgenoten van de FNV.'' Toch is nog maar een kleine minderheid van de zelfstandigen georganiseerd. De meesten regelen ook in dat opzicht liever hun eigen zaakjes.

Dat het tij is gekeerd komt ook doordat de vooroordelen niet klopten. Zo becijferde het Economisch Instituut voor Midden- en Kleinbedrijf (EIM) dat van oneerlijke concurrentie nauwelijks sprake is: de meeste zelfstandigen hanteren marktconforme tarieven en houden zich aan de regels voor bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden.

Een andere organisatie, TNO Arbeid, vond uit dat een kleine groep zelfstandigen sterk afhankelijk is van één of twee opdrachtgevers en zelf weinig invloed op het tarief kan uitoefenen. Dit laatste geldt vooral voor zelfstandigen die noodgedwongen voor zichzelf zijn begonnen, omdat hun voormalige werkgever veruit de meeste zelfstandigen hebben eerst voor een baas gewerkt hen eerst heeft ontslagen en daarna als zelfstandigen weer voor hetzelfde werk heeft aangetrokken. Dit komt volgens TNO Arbeid het meeste voor in de transportbranche en de agrarische sector. Daarbij gaat het volgens het EIM om zogeheten `schijnzelfstandigen'.

Voor het merendeel van de zelfstandigen geldt niet dat ze gedwongen voor zichzelf zijn begonnen. Uit een ander onderzoek van TNO, onder ruim duizend zelfstandige ondernemers, blijkt dat tweederde bewust en uit vrije wil heeft gekozen voor het zelfstandig ondernemerschap. Voor maar iets meer dan een vijfde was het een min of meer gedwongen keuze.

Wie, zoals de schijnzelfstandigen, maar voor één of twee opdrachtgevers werkt, komt in de problemen met de Belastingdienst en de uitvoeringsinstellingen (zoals het Gak). Die beschouwen zelfstandigen die niet ten minste drie opdrachtgevers per jaar hebben met terugwerkende kracht als werknemer in plaats van als ondernemer, omdat dan sprake is van een gezagsverhouding die vergelijkbaar is met die tussen werkgever en werknemer. De opdrachtgever moet dan alsnog belastingen en premies afdragen. ,,Vooral eigen rijders werken nog steeds veel voor één opdrachtgever'', aldus een woordvoerster van FNV Zelfstandige Bondgenoten. ,,Vroeg of laat krijgen die zelfstandigen een keer controle en dan hebben de opdrachtgevers een probleem.'' Dat geldt ook voor de zelfstandige: ,,Die is waarschijnlijk zijn opdrachtgever kwijt.''

Steeds meer opdrachtgevers dekken zich tegen dit soort calamiteiten in door het bedrag dat ze later aan belastingen en premies kwijt zouden kunnen zijn, in depot te houden tot definitief vaststaat dat alles in orde is. De FNV-woordvoerster: ,,Dat is vervelend, want zelfstandigen moeten daardoor veel te lang op hun geld wachten.''

Om aan dit probleem tegemoet te komen, geeft de Belastingdienst sinds enige tijd een zogeheten `zelfstandigenverklaring' af aan zelfstandigen die kunnen aantonen dat ze voldoende opdrachtgevers hebben. Het enige obstakel is nu nog dat de uitvoeringsinstellingen (die over de sociale premies gaan) achteraf soms anders oordelen dan de Belastingdienst, en de zelfstandige alsnog in de problemen kan komen. FNV Zelfstandige Bondgenoten voert hierover volgens de woordvoerster regelmatig rechtszaken. ,,Onze leden zijn soms al jaren zelfstandige en willen ook zo gezien worden, maar dan behandelt de Belastingdienst of het Gak ze ineens weer als werknemer.'' Per 1 januari volgend jaar is ook dit euvel opgelost, als nieuwe regels ingaan die voorschrijven dat de uitvoeringsinstellingen zich aan het oordeel van de Belastingdienst moeten houden.

Maar ook daarna blijven er nog zaken die volgens de FNV-bond beter kunnen. Zo blijken zelfstandigen zich vaak moeilijk, of alleen heel duur, te kunnen verzekeren tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid. Want veel zelfstandigen gemiddelde leeftijd: 44 beginnen pas op latere leeftijd aan hun loopbaan als ondernemer en vormen daarmee, zeker in sommige beroepsgroepen, voor verzekeraars een hoog risico. De hoogste premies worden betaald door zelfstandigen in de bouw en de transportsector. Van alle zelfstandigen zonder personeel heeft volgens TNO iets meer dan de helft zich tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid verzekerd. De rest vindt dat niet nodig of te duur.

Molenaar John van Ham (47), samen met zijn vrouw eigenaar van de korenmolen 't Roode Hert in Alkmaar, heeft zich wel verzekerd ,,om in het geval van arbeidsongeschiktheid niet tot de bedelstaf te vervallen, want dat gebeurt er als je van de overheid afhankelijk wordt''. Van Ham: ,,Er zijn tal van zaken die beter geregeld zouden moeten worden, zoals de zelfstandigenverklaring, pensioenvoorzieningen, het ziekenfonds en andere zaken in de sociale sfeer.''

De sociale voorzieningen zijn beter geregeld voor mensen in loondienst, vindt Van Ham. Dat geldt ook voor de lengte van de werkweek. Een zelfstandige heeft doorgaans geen werkdagen van negen tot vijf. Van Ham: ,,Samen werken wij per week zo'n 120 uur en dat is eigenlijk te veel. Mijn vrouw moet de administratie vaak in het weekend of 's avonds doen, en we kunnen maar twee weken per jaar dicht.''

Van Ham en zijn vrouw zijn niet de enige zelfstandigen die lange werkweken maken. Tweederde van de zelfstandigen werkt volgens TNO meer dan veertig uur per week. Gemiddeld werken zelfstandigen 52 uur.

Kartograaf Bosma en administratrice Custers werken gemiddeld zo'n 30 uur per week. ,,Is precies goed'', aldus Custers. Wel maakt ze zich zorgen over de onzekerheid over toekomstige inkomsten. Bosma ziet eveneens nadelen: ,,Je hebt niet of nauwelijks pensioenopbouw, geen doorbetaling bij ziekte en het is lastig om een hypotheek te krijgen.'' Hypotheekverschaffers vragen immers om de zekerheid van een vast inkomen en dat hebben zelfstandigen vaak niet. Zeker niet als ze pas zijn begonnen.

Toch zien de meeste zelfstandigen meer voordelen dan nadelen. Frans van Nerum (58) werkt al 27 jaar als zelfstandige loodgieter. Daarvoor werkte hij, sinds zijn veertiende, voor verschillende werkgevers. ,,Door het feit dat ik na elke onderbreking weer met open armen door mijn oude werkgever werd ontvangen, kwam ik op het idee dat ik weinig risico liep als ik als zelfstandige begon. Ik kon immers altijd weer bij mijn oude werkgever terecht.'' Hij zou niks anders meer willen. ,,Ik wil zelfstandig blijven en alleen werk aannemen dat ik leuk vind.''