Einde OZB raakt macht gemeenten

De VVD wil de onroerend zaak belasting afschaffen. Maar gemeenten voelen zich gemuilkorft. ,,Dan krijgen gemeenten alleen nog zakgeld van het rijk.''

De onroerende zaak belasting (OZB) is het ventiel van de gemeentelijke begroting. Wil een gemeente graag een nieuw sportcomplex of een stadhuis bouwen, dan kan dat door de OZB te verhogen. Als een gemeente goed bij kas zit, kan de OZB omlaag. ,,Als de OZB wordt afgeschaft krijgen gemeenten alleen nog maar zakgeld van het rijk'', zegt R. Verkuijlen, coördinator belastingzaken van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG).

De VVD wil de OZB afschaffen. ,,Een maatregel met de charme van de eenvoud'', stelt de VVD in het ontwerp-verkiezingsprogramma. Maar het voorstel raakt ook de bevoegdheden van gemeenten. VNG-medewerker Verkuijlen: ,,Een eigen belastingstelsel geeft een overheid een democratische band met de kiezer. Als een gemeentebestuur de belasting wil verhogen om het spreekwoordelijke zwembad te bouwen dan kan dat. En het kan daarvoor door de kiezer worden afgerekend.''

Bij de VNG is het ,,niet de policy om op verkiezingsprogramma's te reageren'', zegt Verkuijlen. Maar de gezamenlijke gemeenten werken net aan een reactie op een onlangs verschenen onderzoeksrapport van de VNG over gemeentelijke belastingen in de 21ste eeuw en ,,we neigen zeker niet naar afschaffen'', aldus Verkuijlen.

De VVD wil gemeenten compenseren via extra Rijksbijdragen uit het gemeentefonds. Deze geldstroom vormt nu al het overgrote deel van de gemeentelijke begroting. De OZB maakt volgens VNG-medewerker Verkuijlen gemiddeld tien procent uit van gemeentebegrotingen, al kan het per gemeente flink fluctueren. Geld uit het gemeentefonds kunnen gemeenten wel naar eigen inzicht besteden, maar op de hoogte kan het lokale bestuur nauwelijks tot geen invloed uitoefenen.

Opvallend is dat het VVD-voorstel wringt met het eigen beginsel dat het bestuur zo dicht mogelijk bij de burger moet staan. Zo stelt het VVD-verkiezingsprogramma van 1998 dat ,,steeds weer moet worden bezien of rijkstaken en taken van de provincies niet beter kunnen worden toebedeeld aan de gemeenten''.

Maar afschaffing van de OZB betekent het electoraal aantrekkelijke grote lastenverlichting, jaarlijks gemiddeld 500 gulden per huishouden. Daarnaast denkt de VVD hiermee de armoedeval tegen te gaan - het verschijnsel van de uitkeringstrekker die er nauwelijks iets van merkt als hij gaat werken. Gemeenten schelden nu voor de minima de OZB (die ook voor huurders geldt) kwijt. Met het voorstel van de VVD verdwijnen uiteraard ook deze kwijtscheldingen.

Vooral de Rotterdamse en Amsterdamse VVD-wethouders Sandra Korthuis en Geert Dales (beide Financiën) zorgen ervoor zorgden dat afschaffing van de OZB in het verkiezingsprogramma kwam. Rijk en gemeenten zouden aanzienlijk kunnen besparen op de hoge uitvoeringskosten, stelt Dales. Want het heffen van belastingen op onroerende zaken, veelal woningen maar ook bedrijfspanden, is een lastige klus. Het bepalen van de waarde kost veel geld, evenals het behandelen van alle bezwaren van burgers. Zo incasseert bijvoorbeeld Amsterdam jaarlijks 450 miljoen gulden aan OZB-heffing, maar daar staan hoge kosten tegenover om die te innen. Volgens wethouder Dales (Financiën, VVD) is daar jaarlijks meer dan 100 miljoen gulden mee gemoeid. Amsterdam zag zich het afgelopen jaar geconfronteerd met meer dan tienduizend bezwaarschriften. ,,We kunnen onbillijkheden ook niet compenseren, want daar biedt de wet nauwelijks ruimte voor. Die maakt het niet mogelijk om maatwerk te leveren.''

Het lokaal bestuur wordt een belangrijk politiek instrument en de laatse eigen financieringsstroom ontnomen, vindt de Groningse wethouder W. Pattje (Financiën). Groningen toucheert jaarlijks 80 miljoen aan OZB-inkomsten. ,,De gemeente kan dan ook geen eigen inkomenspolitiek meer voeren. Het argument van de VVD dat afschaffing lastenverlichting voor de burger betekent, is juist. Maar het gaat dan wel om een eenmalige lastenverlichting.'' Het argument van de VVD dat afschaffing ook het einde betekent voor de stroom aan bezwaarschriften maakt op Verkuijlen van de VNG niet veel indruk. ,,Dat aantal bezwaren valt wel mee. Uiteindelijk komen maar twee op duizend OZB-beschikkingen voor de rechter.''

Een commissie onder leiding van econoom Flip de Kam pleitte in 1992 nog voor uitbreiding van het `gemeentelijk belastinggebied', waarbij gelijktijdig het Rijk de belastingen zou moeten verlagen. Volgens De Kam zou een groter belastinggebied bijdragen aan de zelfstandigheid van de gemeenten en wordt er zorgvuldiger met geld omgegaan omdat het geld van eigen burgers is. De daarop volgende kabinetten vonden de ideeën van de commissie-De Kam te ver gaan.

,,De OZB is nou niet het mooiste instrument om een relatie met de burger te onderhouden'', zegt de Haagse VVD-wethouder Louise Engering. ,,Er is geen wethouder die de tarieven durft te verhogen om grote uitgaven te doen. We krijgen al veel brieven over de OZB. Ik zal blij zijn als we daar van af zijn.''