Nieuw licht op rol Mata Hari

Krijgt Mata Hari, de Friezin die furore maakte als courtisane en dubbelspionne in Parijs, posthuum eerherstel? De gemeente Leeuwarden en de Stichting Mata Hari vragen om heropening van haar proces.

Ze was ,,slechts een vrouw die uit het leven wilde halen wat erin zat'' en als ze al een spionne was, dan is ze het slachtoffer geworden van haar gebrek aan talent voor het vak. Mata Hari (`oog van de dag' in het Maleis), Friese legende van wereldformaat, heeft recht op een nieuw proces. Nieuw onderzoek naar de omstandigheden en de toedracht van het proces dat eindigde met haar executie tonen volgens de 92-jarige Léon Schirmann aan dat ,,90 procent (...) van alles wat over Mata Hari geschreven is, niet klopt''. Deze week komt Schirmanns vuistdikke boek Mata Hari, autopsie van een machinatie uit.

Gisteren, precies tachtig jaar na Mata Hari's dood voor het vuurpeloton, werd niet alleen een pleintje in Leeuwarden naar haar vernoemd, maar dienden tegelijkertijd de Stichting Mata Hari en de gemeente Leeuwarden een verzoek tot heropening van het proces in bij Marylise Lebranchu, de Franse minister van Justitie. Gerk Koopmans van de Stichting Mata Hari uit Leeuwarden, licht toe: ,,Mata Hari is fout geweest, ze nam geld aan van de Duitsers, maar het was een voorschot. Ze heeft nooit daadwerkelijk gespionneerd, noch voor de Duitsers, noch voor de Fransen. Haar proces was niet eerlijk. Er is geknoeid met bewijsmateriaal en ontlastend bewijs is niet gebruikt.''

Mata Hari, geboren als Margarethe Geertruida Zelle (Leeuwarden, 1876), was een typische vertegenwoordigster van belle époque-feminisme. De strijd was niet militant maar elegant en voltrok zich niet op de barricaden maar in bed, hetgeen de meest getalenteerden onder de beoefenaarsters van het genre de geuzentitel `grande horizontale' opleverde. Mata Hari wás getalenteerd. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog bevrijdt een verzoek van een Duitse consul om in Parijs te gaan spioneren haar uit de verveling van het leven van een getrouwde dame in Den Haag. Ze gaat, geniet met volle teugen van de frivoliteit van Parijs en bouwt een reputatie op als `sluierdanseres', een eufemisme voor stripteaseuse, maar doet niets ten gunste van haar Duitse broodheren.

Vervolgens benadert de Franse contraspionagedienst haar. Dat komt goed uit, want ze is net verliefd op een Russische beau, en Rusland is een bondgenoot van Frankrijk. Te Madrid verleidt ze in opdracht een hoge Duitse militair, die Mata Hari echter in gemakkelijk te decoderen telegrammen aan het thuisfront een met succes in Franse kringen geïnfiltreerde Duitse spionne noemt. De dubbelspionne wordt ontmaskerd en na een proces voor het vuurpeloton gebracht. Een blinddoek weigert ze en op het moment van het salvo slaat ze haar ogen niet neer.

Voor heropening van een proces zijn nieuwe feiten vereist. Die draagt Schirmann aan in zijn boek. Hij betoogt dat de Duitse militair te Madrid heel goed besefte dat zijn telegrammen door de Fransen ontcijferd zouden worden, een list waardoor de Fransen in feite hun eigen spionnen uitschakelden. Bovendien toont Schirmann aan dat de Franse spionagedienst redenen had om te liegen tijdens het proces. Mata Hari werd het slachtoffer van een ,,anti-moffencampagne'', volgens Schirmann.

De uitgever van Schirmanns boek, Jean-Pierre Tubergue van uitgeverij Italiques, gaat nog verder. Mata Hari is volgens hem veroordeeld ,,omdat ze alles belichaamde wat schokkend, schandalig en schaamtevol was''. ,,Middenin de oorlog vertoonde zij een gedrag waaraan de Fransen aanstoot namen door honderduizenden francs uit te geven aan juwelen en kleren terwijl nog geen vijftig kilometer verderop soldaten sneuvelden. Om die reden werd zij gedood.''

Léon Schirmann heeft bijna tien jaar onderzoek gedaan naar het wel en wee van Mata Hari. Hij is zelf van Russische afkomst, zijn rijke familie vluchtte in 1926 naar Parijs. Schirmann sloot zich al vroeg aan bij de Franse communisten en leidde in 1942 een verzetseenheid in de Cévennes. Hij gaf 38 jaar lang les in natuurkunde aan de universiteit. Na zijn pensioen specialiseerde hij zich als amateur in `valse processen'. Een bericht over Mata Hari in een Duitse krant wekte zijn interesse en achterdocht, vooral omdat ze achter gesloten deuren door een krijgstribunaal berecht werd.