Strijkkwartet exact vijf uur

Naar aanleiding van een experiment met ratten geplaatst voor een toetsenbord onder hoogspanning, werd aan Stockhausen gevraagd bij welke muziek hij het liefst zou willen sterven. Stockhausen toonde zich zeer beslist: bij die van Boulez, want die gaat van `Peng!', en zeker niet bij die van Feldman met voorschriften als `speel zo langzaam mogelijk'.

Feldmans Tweede strijkkwartet, op 27 januari 1983 voltooid in een opdracht van de Canadese Omroep en door het Kronos Kwartet aan het eind van dat jaar in première gebracht in Toronto, nam zondagmiddag in Amsterdam exact vijf uur in beslag. Deze statische muziek zonder ontwikkeling in een assemblagevorm met een hoge cultstatus, werd uitgevoerd door leden van het Ives Ensemble op de bovenste verdieping van het voormalige belastingkantoor aan de Wibautstraat met een uitzicht hoog boven Amsterdam bij een geleidelijk ondergaande zon.

Voor de componist betekende het genre van het strijkkwartet het hoogtepunt van de westerse muziek en niet, zoals hij in 1985 op een lezing in Middelburg verkondigde, een ensemble van zes saxofoons, twee marimba's en vier doedelzakken, daarbij doelend op Andriessens Hoketus. Want van bonte kleuren en veel afwisseling hield Feldman niet. Liever beperkte hij zich strikt tot een onveranderlijk idioom, of, zoals Stockhausen dat omschreef: `Feldmans muziek vormt in technische zin maar een klein partje van mijn oeuvre.'

Concentreren de meeste componisten zich op toonhoogtes, Feldman werd geboeid door de toonkwaliteit, als in een `wiegen' van de tonen (Satie). Ik krijg associaties met traag zwemmen en uitdrijven op een groot warm wateroppervlak met af en toe een koude golfstroom die je alert houdt.

pmerkelijk zijn de ijle, traag bewegende klankspinsels waaronder de cello geheimzinnig zachte pizzicato-bubbels plaatst. Een subtielere muziek dan deze passages is er sinds Webern niet geschreven, zij het dat die van Webern ineenkrimpt en die van Feldman alsmaar uitgolft.

En zo luisterden wij zonder een enkele pauze gezeten in luie, verplaatsbare stoelen gewapend met gratis uitgedeeld Spa blauw naar dit eindeloos `proeven' van kleine en grote secunde-motieven, ook wel zachtjes heen en weer lopend op sokken of blote voeten.

Feldman had geen bezwaar gemaakt. Hij viel zelf nogal eens in slaap op een concert. Over de concentratie zegt het genoeg dat de eerste kuch pas viel na drie uur en drie kwartier. Het was dan ook door de violisten Josje ter Haar en Janneke van Prooijen, de altist Ruben Sanderse en cellist Job ter Haar alleen al wat betreft uithoudingsvermogen een memorabele uitvoering, bovendien geheel conform Feldmans vereenzaamde en tijdloze intenties. Een `utopie' werd waargemaakt.

Concert: Morton Feldman: String Quartet II. Door Ives Ensemble. Gehoord 14/10 Hogeschool Amsterdam. Herhaling 4/11 Theater Kikker Utrecht.