Middeleeuwse held

De Golfoorlog was een `uitwisbare oorlog', schreef Willem Jan Otten tien jaar geleden, omdat er geen plaatjes van waren. Een oorlog heeft beelden nodig, die op ons netvlies blijven kleven en ons ervan doordringen wat het is: een helse gebeurtenis waarin verwoest en geschreeuwd en geleden en gestorven wordt. Maar de enige beelden die er in de Golfoorlog waren leken op videogames, de piloten hadden een `job' en ze hadden `targets' en daardoor leek alles op een niet gebeurde grap, een spel voor jong en oud.

De Vietnamoorlog was nog in het tijdperk van de speelfilm en meesterfilmers toonden ons hun gave door die oorlog voor ons te verbeelden: Apocalypse Now, Full Metal Jacket, The Killing Fields. Wie kan ooit vergeten hoe de jongens in Apocalypse Now op de stille rivier een hele familie aan flarden schoten, omdat ze dachten dat er een bom was onder een mandje, waar uiteindelijk kuikentjes zaten?

Kan iemand vergeten hoe stoere soldaten in Full Metal Jacket om een gewond meisje stonden? Ze had als sluipschutter zoveel van hun maten neergeknald, en nu fluisterde ze, gelegen op de grond: kill me, kill me. Ineens realiseerden de jongens zich hoeveel moed er nodig is om iemand te doden terwijl je het wit van hun ogen kunt zien.

En die scène in Killing Fields van die jongen die op een mijn trapt zachte klik en de vader wanhopig schreeuwt dat hij zijn voet niet moet optillen en de jongen het toch doet harde knal.

Maar het bloedstollende is veranderd in het uitwisbare, omdat het filmtijdperk is overgegaan in het tijdperk van de computeranimatie. Het voordeel van de computer op de typemachine is de delete-knop. De computer kunnen we laten onthouden, maar veel vaker laten we de computer vergeten. Anders zou de harde schijf vol rotzooi zitten.

In deze tijd van de computeranimatie is alles een spel en blijven onze gevoelens gespaard. Dat lijkt een vooruitgang, maar het is in deze oorlog juist een probleem. De beeldloosheid is nu zelfs zover doorgevoerd dat we geen beeld hebben van wie tegen wie vecht. Amerikanen tegen Afghanen? Men verzekert ons juist dat dat niet het geval is. Het is `de wereld' versus `terreur' en het kenmerk van beide is dat ze onzichtbaar zijn. De wereld omdat die te groot is en terreur omdat die zich verborgen houdt.

Een complicatie is dat `de tegenpartij', zeg maar de Talibaan, er beter mee om kan gaan dan `wij', de wereld. In de islam houdt men van oudsher niet van beelden. Het is een beeldloze religie vandaar de agressie tegen beelden van Boeddha in Afghanistan en het gebrek aan beelden wordt in de islam gecompenseerd door een overvloed aan passie. Blinde passie. Blinde gehoorzaamheid.

De islam heeft iets met het gebrek aan zicht, zoals blijkt uit de sluier voor vrouwen. Terwijl de rest van de wereld juist erg afhankelijk is van beelden. Vooral het Westen begaat deze `islamitische zonde': alles willen zien, van alles plaatjes willen hebben. Het Westen is in de ogen van de islam een pornografische bende.

Men kan zeggen dat deze oorlog juist wel een sterk beeld heeft: de aanslag, de instorting van de Twin Towers. Niemand kan ooit dat beeld vergeten, we hebben de aanslag letterlijk vanuit alle invalshoeken gezien, vanuit alle mogelijke camerastandpunten, en het is ons getoond en hertoond, in slowmotion, als videoclip, met en zonder muziek. Maar dat heeft de kracht van het beeld juist verzwakt. CNN heeft de neiging om van alle werkelijkheid fictie te maken, door de herhaling en door de toevoeging van effecten en geluiden. Het beeld gaat daaraan dood. Men probeert het gevoel te versterken en blaast alles zo extreem op, dat er geen gevoel overblijft. Amerika heeft zijn sterkste attribuut domweg verspeeld.

De islam is tegen beelden, wat niet wil zeggen dat er geen beelden zijn. Niet voor niets laat Osama bin Laden zich omringen door communicatietechnologie: satellietschotels, telefoons, videocamera's. En het paradoxale is dat hij met al die hypermoderne instrumenten juist vertelt dat hij naar de Middeleeuwen wil. Naar de tijd toen alles duidelijk was en de islam groots. Toen juist het chistelijke Westen als `achterlijk' kon worden betiteld, terwijl de Moren tot in Spanje waren doorgedrongen en paleizen bouwden en schaakten en koffie dronken.

Ik denk niet dat Osama bin Laden dat bewust doet, die sfeer van de Middeleeuwen oproepen, maar hij voelt de overweldigende kracht ervan wel aan. Hij laat weten dat hij zich verborgen houdt in een grot. Dat hij op de grond slaapt. Dat hij niet om verfijnde gerechten geeft. Hij voedt zich, als het niet anders kan, met brood dat er uitziet als op de plaatjes van het laatste avondmaal van Jezus. En anders eet hij gewoon een paar dadels.

Hij is een middeleeuwse held en die heldhaftigheid wordt ondersteund door de schaarse plaatjes die we uit Afghanistan krijgen. Mensen met een baal hooi op de rug. Of zittend op ezeltjes. Tegen het decor van rotsen en zand en bergen en muurtjes van klei. Niets is bebouwd, alles is van een oudheid die we romantisch vinden de helft van het wereldtoerisme is gebaseerd op het opzoeken van de oudheid, laten we dat niet vergeten. Het is romantisch en vertederend, zo anders dan het parmantige en brutale van de Twin Towers, die prikten in de ogen van God.

Met de schaarse beelden die er zijn van dit conflict heeft Osama bin Laden een beter verhaal gebouwd dan het Westen. Het landschap van Afghanistan, zijn baard, zijn bedaarde toon; deze man maakt in veel moslims een passie los die veel meer dan blind is. Het is volkomen gedesoriënteerd. De moslims die de straat opgaan om te schreeuwen dat Osama bin Laden hun held is, ze menen het met iedere vezel van hun lichaam, maar ze hebben geen idee waarom ze het schreeuwen. Het voelt gewoon goed, deze man, die nostalgische tijd, toen er orde was en rust en de islam groot was. Daarom kan deze oorlog zo makkelijk worden vertaald in een oorlog tegen de islam. En dan heb je te maken met ruim een miljard mensen. Als zoveel mensen in de war raken en hun oriëntatie kwijt zijn, zit je met een probleem dat kan leiden tot het einde van de wereld.

En wat doet het Westen? Het Westen dat de hele wereld dagelijks overrompelt met zijn vermogen de mooiste en de beste beelden te produceren, films, soaps, nieuws? Het Westen maakt deze oorlog opzettelijk beeldloos en uitwisbaar. Om onze gevoelens te sparen, dat begrijp ik. Maar de gevolgen kunnen verschrikkelijk zijn.

ramdas@nrc.nl