Duitsland neemt afscheid van naoorlogs pacifisme

De tijd dat Duitsland alleen financieel kon bijdragen aan militair optreden buiten de eigen landsgrenzen is voorbij, vindt kanselier Schröder.

Alle vertrouwde attributen waren voorhanden. Buttons met de vredesdriehoek, blauwe ballonnen met de vredesduif, stencils met vredesteksten van Brecht. Spandoeken en borden ook. Met klassieke oneliners. Nee tegen oorlog. Oorlog is geen oplossing. Oorlog leidt nooit tot vrede.

Een schuchter meisje van in de 20, kleding van Esprit, was met haar hondje Rita naar het centrum van Berlijn gekomen omdat ze, alleen thuis, de beelden van de oorlog niet langer kon verdragen. Een internetondernemer, 33, dronk zijn witbier tussen de rode vlaggen van de ex-communistische PDS omdat de oorlog de symptomen bestrijdt, maar niet de oorzaken van de onvrede in de islamitische wereld aanpakt. Elisabeth Kronseder, 51, bejaardenverzorgster, vindt het ,,oneindig treurig'' dat een SPD-regering een oorlog steunt die armen en kinderen treft.

In totaal demonstreerden ongeveer 25.000 mensen zaterdagmiddag in Berlijn. Ergens tussen 50.000 en één miljoen hadden de 140 organiserende comités voorspeld. Er was een in zwarte doeken gehuld podium, er waren toespraken, vlaggen en muziek. De onvrede en de zorgen waren tastbaar, maar een venijnige klaroenstoot tegen de politiek van George Bush werd het niet.

Misschien was het decor te fraai, het weer te mooi. De Gendarmenmarkt, twee koepelkerken en het Schauspielhaus van Schinkel, zinderde behaaglijk in de gouden gloed van een potsierlijk zomerse herfstdag. Misschien leidde de comfortabele luxe van de omliggende cafés af van de ernst van de zaak. Terwijl op het podium nog adhesietelegrammen werden voorgedragen zaten de eerste demonstranten al weer op de rieten stoeltjes van Bistro Möhring. Stencils van de Socialistische Arbeiderspartij (SAP) tussen tasjes van Galeries Lafayette, de protestborden nonchalant geparkeerd tussen de buxus, betrouwbaar symbool voor extreme horecaprijzen.

Het Duitse protest tegen de oorlog in Afghanistan blijft bescheiden. Volgens een recente opiniepeiling van de Forschungsgruppe Wahlen uit Mannheim steunt 65 procent van de bevolking zelfs de eventuele deelname van Duitse soldaten aan de Amerikaans-Britse alliantie. Bondskanselier Schröder, die vorige week in de Bondsdag onomwonden stelde dat Duitsland het aan zijn status als economische grootmacht in het hart van Europa verplicht is om ook militaire risico's te nemen, weet zich gesteund door alle politieke partijen. Met uitzondering van de PDS, opvolgster van de Oost-Duitse SED, die de oorlog resoluut afwijst.

In een land met een sterke pacifistische traditie ontwikkelt de SPD-kanselier zich sinds 11 september tot een staatsman die risico's niet schuwt en zijn bevolking voorhoudt dat een land internationaal alleen meetelt als het ook bereid is om oorlog te voeren. De tijd dat Duitsland alleen financieel kon bijdragen aan internationale militaire campagnes is definitief voorbij, aldus Schröder, destijds zelf een verklaard tegenstander van de Golfoorlog. In 1999 namen Duitse troepen tijdens de Kosovo-crisis voor het eerst deel aan gevechtshandelingen buiten het eigen grondgebied, dit jaar nam Duitsland de leiding over de NAVO-operatie in Macedonië. In de nabije toekomst zou Duitsland kunnen deelnamen aan gevechten in Afghanistan. Omdat de wereld het verwacht en omdat de door Schröder gepredikte ,,onvoorwaardelijke solidariteit'' met de Amerikanen daartoe verplicht.

Kritiek op Amerika ligt in zo'n politieke conjunctuur gevoelig. Hoe klein de marges zijn leerde Ulrich Wickert, de bekende en alom geprezen anchorman van de Tagesthemen, het actualiteitenprogramma van de ARD. Eén ongelukkige zin kwam hem duur te staan. In een artikel in het tijdschrift Max suggereerde Wickert, auteur van talloze bestsellers, dat zowel Bin Laden als George Bush zich schuldig maakt aan intolerantie. ,,Bush is geen moordenaar of terrorist, maar de gedachtenstructuren zijn gelijk'', schreef Wickert. Politici en commentatoren eisten onmiddellijk zijn aftreden, Wickert beloofde prompt geen stukjes meer te schrijven en bood op tv zijn excuses aan.

Ook onderwijzers moeten op hun woorden passen. Drie leraren uit de buurt van Dresden werden geschorst omdat ze mogelijk ongepaste opmerkingen hebben gemaakt. Een van hen zou erop hebben gewezen dat Amerikanen hun bijdragen aan de VN niet betalen maar wel genoeg geld hebben voor een oorlog. In Siegen werd een docent geschorst omdat hij jonge mannen opriep te opteren voor alternatieve dienstplicht.

Groter zijn de marges voor de erkende maatschappijcritici. De linkse auteur Günter Grass omschreef de militaire campagne vorige week als het wanhopige resultaat van falend beleid. In Frankfurt kreeg de filosoof Jürgen Habermas gisteren de Vredesprijs van de Duitse Boekhandel, een erkenning voor zijn rol als `staatsfilosoof' en kritisch geweten van het naoorlogse Duitsland. ,,Op dit moment'', zei Habermas over de situatie in Afghanistan, ,,rest ons niet veel meer dan de bleke hoop op een list van het verstand.''